Donderdag 09/04/2020

Denken aan ‘verdampen’

Bert Wagendorp ziet geen reden om staten als onaantastbaar te beschouwen

Bart De Wever van de N-V A zei in april in de Nederlandse krant Trouw het volgende: “Laat België rustig verdampen tussen Europa en de deelstaten.” Als ik aan België denk, denk ik sindsdien aan “verdampen”. Ik vond het aanvankelijk een schokkende omschrijving. Verdampen is verdwijnen zonder een spoor na te laten, niet eens een rokende puinhoop.

Wat er na verdampen rest is de herinnering aan een land, die zal vervagen tot België vergeten is en alleen nog voortleeft in de titel van een boek van Hugo Claus en in Belgische pralines.

Wat doe ik wanneer iemand voorstelt om Nederland rustig te laten verdampen, aangezien de bruggen over de grote rivieren de verschillen tussen beide landsdelen niet langer kunnen overspannen? Ga ik roepen dat het een schande is en dat we ons geliefde vaderland met hand en tand moeten verdedigen tegen de opsplitsers - en dat we die het beste ondersteboven kunnen ophangen aan de Rijnbruggen? Nee.

De bierbrouwer Freddy Heineken verzocht in 1992 de Leidse hoogleraar geschiedenis Henk Wesseling een nieuwe indeling van Europa te onderzoeken. Volgens Heineken dreigde Europa onbestuurbaar te worden en lag de oplossing in het opsplitsen van de verschillende staten in kleinere regio’s van 5 tot 10 miljoen inwoners, binnen een federatieve Europese staat. Heineken noemde zijn plan ‘Eurotopia’. Wesseling kwam, in samenwerking met zijn latere opvolger Wim van den Donk, met een kaart waarin Nederland langs een verticale lijn doormidden was gesplitst, Nederlands Limburg bij Vlaanderen was gevoegd en ook Wallonië een afzonderlijke Europese regio was geworden. Duitsland werd opgedeeld in elf regio’s, Frankrijk in zeven. Eurotopia telde zodoende 75 regio’s.

Belachelijk, vond iedereen, en vooral degenen die Europa zagen als een ‘Europa der staten’. Die ouwe Freddy kon zich maar beter bezighouden met heerlijk, helder Heineken brouwen. Maar het was natuurlijk een volkomen legitieme oefening. Niet Freddy Heineken diende zich af te vragen of hij wel helemaal in orde was, maar de vasthoudende verdedigers van de Europese staten hadden reden om hun ijzeren waarheden ter discussie te stellen - iets waar de zekerweters niet erg van houden.

Zoals Heineken en Wesseling alle recht hadden zich vragen te stellen bij de organisatiestructuur van Europa, zo heeft Bart De Wever alle recht zich af te vragen of het organisatiemodel ‘België’ het meest geschikte is voor de landstreek tussen de Nederlandse, Franse en Duitse grens en de Noordzee. Er is geen reden om bestaande staten als heilig en onaantastbaar te beschouwen en ons door de Voorzienigheid geschonken. Hen tot in de eeuwigheid verdedigen, desnoods met het bloed van onszelf of onze kinderen, is niet het eerste doel.

De beroemde Amerikaanse antropoloog en politicoloog Benedict Anderson noemt staten “imaginary communities”, bedenksels, geconstrueerde eenheden, scheppingen van de menselijke geest. Dat geldt voor alle lidstaten van de Europese Unie. Soms wordt in andere landen - Nederland bijvoorbeeld - wel eens gedaan of België een uitzondering is, een ‘gemaakt’ land, dat daarom van meet af aan tot mislukken was gedoemd. Die gedachte wordt vooral ingegeven door de nadrukkelijke tweetaligheid. Maar het is natuurlijk een jammerlijk misverstand. Ook Nederland is maar een toevallig samenraapsel van zeven provinciën en een veroverde strook land langs de Maas. Er was bij ons niet één taalgrens, er waren er wel tien. Groningers konden Zeeuwen niet verstaan en Brabanders Friezen niet. Wij werden destijds bij elkaar gedreven door de gehate Spanjolen.

“Wij hebben nu Italië geschapen”, zei de grondlegger van de Italiaanse eenheid, Camillo Benso di Cavour, “onze volgende taak is Italianen te scheppen.” De vorming van een natie is een bewuste keuze die voortkomt uit politieke ideeën of ter bescherming of bevordering van zekere belangen. Als de natie is gevormd, worden ter versterking van de nieuwe eenheid de bijpassende verhalen bedacht en komen de symbolen. Een koningshuis, een gezamenlijk verleden, een vlag, een volkslied.

In het zuiden van onze provincie Limburg ligt de Keutenberg, gevreesd obstakel in de Amstel Gold Race. Hij is vernoemd naar de Romein Lucius Aurunculeius Cotta, aanvoerder van het Veertiende Legioen Gemina van Julius Caesar. In 57 voor Christus vond in de buurt van de Keutenberg een veldslag plaats, waarbij het Veertiende bijna tot de laatste van de 7.200 legionairs in de pan werd gehakt door de Eburonen, onder aanvoerder Ambiorix. So far so good, die Romeinen hadden daar ook niks te zoeken. Maar wat later nog heel mooi zou uitkomen bij de vorming van de staat België, was wat Caesar noteerde in zijn boek Commentarii de bello Gallico over de Gallische oorlogen. Het volgende namelijk: “Horum omnium fortissimi sunt Belgae” - van hen allemaal zijn de Belgen de dappersten. Het zou me niks verbazen als het in elk Belgisch geschiedenisboek voor de jeugd wordt vermeld. Vijf jaar geleden werd Ambiorix vierde in de verkiezing van populairste Belg aller tijden. In de Vlaamse versie van die verkiezing althans, want bij de Franstaligen haalde hij de top-10 niet. Dat was al een teken aan de wand: Ambiorix was geen Belg, maar een Vlaming! In Vlaanderen moest de oude krijger Pater Damiaan, Paul Janssen en Eddy Merckx voor laten gaan - de laatste ook al een held van de Keutenberg. De staat is een idee, een illusie, gebaseerd op verhalen. Ik leerde op de lagere school dat er een onverbrekelijke band bestond tussen Nederland, God en Oranje - niet het Nederlands elftal, maar het koningshuis. Ook grove onzin, maar het ging erin als koek.

Verder is de staat gebouwd op de instituties van de staat. Als die instituties niet meer werken zoals je zou wensen, is het de vraag wat nog de functie van de staat is, en of je niet beter kunt omkijken naar andere vormen en verbanden. Als, in de woorden van Leterme, alleen bier, voetbal en de koning je nog binden, wat is dan het motief om samen te blijven? Bier en voetbal zijn overal en een andere koning is altijd wel te vinden.

Landen zijn mensenwerk, vreedzaam of gewelddadig gevormd, maar mensenwerk. De kaart van Europa van 1850 is bijna onherkenbaar, en er is geen reden aan te nemen dat de kaart van Europa 2010 over honderd jaar níet met even grote verbazing zal worden bekeken. Staten verdampen.

Misschien verdampt België ook, op den duur. Het zou mij niet zoveel uitmaken. Ik zou naar Gent blijven gaan en naar Luik, naar Antwerpen en naar Brussel - steden verdampen nooit omdat ze, in tegenstelling tot naties, concreet zijn. En Belgen verdampen evenmin - hooguit noemen ze zichzelf geen Belgen meer.

Van mij mag Nederland ook verdampen in Europa - komen we misschien eindelijk af van onze kleine, bange benepenheid. Het Vlaamse nationalisme, met dat ridicule gewapper met die gele vlaggen en ander pathetisch gedoe, kan trouwens ook wel wat Europese grootheid en ruimdenkendheid gebruiken. Van mij mogen al die denkbeeldige gemeenschappen in de EU verdampen en wat mij betreft vormen we één nieuwe imaginary community, namelijk Europa.

Het zal voorlopig nog niet gebeuren, want de natiestaten hebben de hakken in het zand gezet. Maar wie kan verder dan vijf jaar vooruit kijken? In de schijnbaar onwrikbare zekerheden van nu liggen onherroepelijk de verrassende ontwikkelingen van straks verborgen.

Buren over België

Aan de vooravond van de verkiezingen, na drie jaar schier onophoudelijke politieke crisis, vroeg De Morgen welingelichte buitenlanders om hun kijk op België. Vijf internationale pennen maken hun stand van ons land. In deze slotaflevering gaat de Nederlandse columnist Bert Wagendorp met de grove borstel door Ambiorix en andere symbolen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234