Maandag 23/09/2019

Democratieën kunnen geen oorlog voeren

'Als het over oorlog gaat, zijn democratieën een en al terughoudendheid', zei polemoloog Philippe Delmas enkele jaren geleden. Hij bevestigde daarmee een oud predikaat van Kant, dat stelde dat 'echte republieken hun geschillen hoe langer hoe minder met de wapens beslechten'.

'als de democratieën hun terughoudendheid dan al eens laten vallen en opnieuw een oorlog voeren - zoals dezer dagen in Kosovo - dan munten ze uit in twijfel, scrupules en rusteloosheid. Ze stellen, terecht, onophoudelijk vragen over de doeltreffendheid en rechtvaardigheid van de oorlog. Anderzijds beperkt die zelfbevraging onvermijdelijk hun militaire vrijheid.

De perplexiteit en ontreddering van onze democratieën in oorlog zijn des te groter nu de instorting van het communisme in Europa, tien jaar geleden, het oorlogsbeeld net uit ons gezichtsveld had verwijderd. De confrontatiecultuur die het Europese continent eeuwenlang, tot aan de Koude Oorlog, wakker hield, is verdwenen. In de Balkan hebben Frankrijk en Groot-Brittannië lange tijd de indruk gegeven zich bij het ergste neer te leggen, de schouders te laten hangen bij zoveel verontwaardiging, dure woorden te verkiezen boven een concrete ingreep. Die machteloosheid heeft een heuse ravage aangericht, nog in de verf gezet door de logheid van de Verenigde Naties. Straffeloze misdadigers hebben er vrij spel door gekregen.

Het engagement van de Verenigde Staten, de Dayton-akkoorden voor Bosnië, de etnische zuiveringen in Kosovo en de mislukking van Rambouillet hebben de geesten van de westerse leiders grondig door elkaar geschud en hen ten slotte gedwongen voor de wapens te kiezen.

Toch hebben 57 dagen van luchtbombardementen de aanvankelijke schuchterheid niet doen afnemen. "De westerse gemeenschap heeft ervoor gekozen oorlog te voeren, terwijl ze de wereld en zichzelf wijsmaakt dat ze géén oorlog voert", constateert Dominique David, zakengelastigde bij het Frans Instituut voor Internationale Betrekkingen (Ifri). Vandaar dat ze een "dubbele ketterse strategie" heeft uitgestippeld, die vreemd is aan de militaire cultuur van de Europeanen: het uitvoeren van luchtbombardementen zonder dat er een grondoperatie mee gepaard gaat, en de terughoudendheid tegenover diezelfde luchtbombardementen. Gevolg: de Navo-bommen veroorzaken zware schade, maar zijn militair stukken minder doeltreffend dan was gehoopt. Ondertussen herhaalt de Alliantie tegenover eenieder die het horen wil dat ze "geen oorlog voert tegen Servië als dusdanig". De dwalingen van de Navo zijn het resultaat van een dubbele illusie: de ene is politiek, de andere militair.

In naam van de transparantie, fel gekoesterd door onze democratieën, geloofde de Navo dat ze haar krachten kon doseren en haar aanvallen kon spreiden in functie van de reacties die ze, ten onrechte, van Slobodan Milosevic verwachtte. Alsof de Servische dictator meteen had zullen zwichten toen hij de ongelijkheid van de strijd - in zijn nadeel - vaststelde. We weten inmiddels wat deze al te schuchtere redenering opgeleverd heeft: de Navo is door en door het slachtoffer geworden van haar eigen 'technolatrie'. De moderne oorlog gebruikt, net zoals de hedendaagse economie, meer en meer de voor de hand liggende cerebrale macht in plaats van de fysieke. Deze revolutie in de oorlogsvoering, jaren geleden beschreven door een specialist als Alvin Toffler, berust op informatie en leidt ertoe dat computers ooit belangrijker zullen zijn dan legers.

Dit 'technologische raffinement', zoals historicus Pierre Hassner het noemt, heeft in Kosovo allerlei perverse effecten gesorteerd. De oorlog op afstand - waarbij hooguit op knopjes wordt gedrukt - heeft de macabere wandaden aangemoedigd van die moordenaars die hun geweer of zelfs 'Het Mes' weer hebben bovengehaald, het centrale personage in een beroemde roman van Vuk Draskovic waarvan de verfilmde versie nu in Belgrado loopt.

De technische precisie heeft niet alleen onvermijdelijke missers toegelaten, maar heeft vooral de Navo-staf in slaap gewiegd. Ze heeft de generaals doen geloven dat de verbluffende technologische vooruitgang een geloofwaardige strategie overbodig maakte.

Over elk conflict, vandaag zowel als gisteren, moet nagedacht worden. De ontknoping ervan moet duidelijk zijn, zelfs als niemand een oorlogsscenario helemaal kan voorzien of controleren. "In elk conflict schuilen niet te voorziene situaties", zegt Dominique David. Het is net die foutenmarge die de Navo niet meegerekend heeft. "Deze blunder, toegevoegd aan de andere militaire, politieke en communicatieve fouten, dikt de mislukkingen alleen maar aan."

We stellen vast dat de Navo niet is wat we dachten. Ze blijkt niet in staat strategische antwoorden te bieden op behoeften van deze tijd. Anders gezegd, de Navo wacht op haar Clausewitz (de legendarische Pruisische veldheer die zijn legers hervormde, nvdr) en doet nog grotere twijfel rijzen: zijn de democratieën nog wel aangepast aan 'intelligent' machtsvertoon?

In de westerse democratieën wordt de Kosovo-oorlog allereerst in het hoofd en hart van elk individu gevoerd. Als meester van de propaganda en handig tacticus probeert Slobodan Milosevic zowel de Alliantie te verdelen door haar flaters uit te buiten als twijfel te zaaien bij de opinie. Voorlopig is hij daar niet echt in geslaagd, tenzij met het debat dat in enkele regeringen van de anti-Servische coalitie gevoerd wordt: Duitsland en Italië.

Zoals Dominique Moïsi, adjunct-directeur van het Ifri, onderstreept, heeft "in deze oorlog de ontoereikendheid van de middelen geen vragen doen rijzen bij de legitimiteit van het doel".

De publieke steun aan de Navo-interventie wordt gevoed door de verontwaardiging die de Servische misdaden oproepen. Het grootste deel van de Europese opinie deelt het gevoel van haar leiders dat men het onaanvaardbare niet moet aanvaarden. Nochtans, niets vervliegt zo snel als de collectieve emotie. "Gemiddeld duurt ze twee weken", zei Bernard Kouchner onlangs, die weet waarover hij het heeft. "Deze keer, na bijna twee maanden van luchtbombardementen, houdt de emotie stand omdat ook het Servische machtsmisbruik voortduurt. Daardoor behoudt de westerse interventie de essentie van haar morele geloofwaardigheid."

Sinds de val van de Berlijnse muur is het Westen niet opgehouden zijn militaire en politieke slagkracht af te bouwen. Het slepende drama in ex-Joegoslavië heeft een einde gemaakt aan deze zorgeloze terugplooiing en de Navo tot haar eerste wapenfeit gedwongen. De Navo moet dan ook doorzetten en haar doel voor ogen houden: de terugkeer van de Kosovaarse vluchtelingen mogelijk maken - een operatie die, als ze slaagt, haar voorgaande niet kent. Als ze niet slaagt, dan zal nieuwe 'terughoudendheid' onze democratieën te beurt vallen. Mislukking en diskrediet zullen dan hun deel zijn.

© Le Monde / Horizons

Jean-Pierre Langellier

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234