Woensdag 29/01/2020

World Economic Forum

Democratie staat centraal op World Economic Forum in Davos

De gasten zijn gearriveerd, het World Economic Forum kan zich buigen over de maatschappij. Beeld AFP

Het Zwitserse bergdorp Davos is deze week weer even het centrum van de wereld. Toppolitici, zakenlui en wetenschappers bespreken er de staat van de wereld, op een moment dat overal op aarde politici de grenzen van de democratie aftasten.

‘Creating a shared future in a fractured world' , het creëren van een gedeelde toekomst in een versplinterde wereld: dat is het hoofdthema van het World Economic Forum (WEF) in Davos. "Geostrategische kloven zijn opnieuw ontstaan, met brede politieke, economische en sociale gevolgen", concludeert het WEF in een aankondiging.

De grenzen van de democratie worden steeds vaker afgetast door nationalistische politici, die ook niet ontbreken in Zwitserland. Klaus Schwab, de stichter en gastheer van het WEF, benadrukt dat we niet mogen focussen op individuen. We moeten het gesprek blijven aangaan om zo tot oplossingen en vooruitgang te komen, aldus Schwab in zijn typisch verzoenende rol.

Controversiële sprekers

En die rol is nodig. Want een aantal aanwezigen in Davos roept controverse op. Zo staat dinsdag met de Indiase premier Narendra Modi een exponent van het illiberale democratie op het spreekgestoelte.

Een illiberale democratie is een staat waarin niet het individu, maar de volksgemeenschap vooropstaat. 'Liberale rechten' zoals stemrecht en vrijheid van meningsuiting bestaan weliswaar, maar dan in een kader waarin de oppositie, onafhankelijke media en kritische maatschappelijke organisaties of universiteiten op een zijspoor worden gezet. 

Modi won de verkiezingen in India met zijn hindoe-nationalistische Baratiya Janata Party (BJP). Dat gaf de partij de legitimiteit om het land onbedreigd een nieuwe richting uit te sturen. Onderwijs, rechtspraak en media komen steeds meer onder controle van het regime. 

Ook Donald Trump, die vrijdag speecht, gebruikt het presidentschap als een persoonlijk vehikel. Uit het presidentschap van de ogenschijnlijk autocratische Trump blijkt dat verkiezingen niet automatisch een cultuur van democratische waarden garanderen. 

Lang leefde de veronderstelling dat de democratie hand in hand met liberale waarden zoals politieke en economische vrijheid gaat. Maar nu blijkt dat ze autocratische leiders de mogelijkheid biedt legitiem verkozen te worden, om vervolgens het parlement te omzeilen. 

Vreemd genoeg wordt de illiberale democratie nog voornamelijk als een niet-westers fenomeen beschouwd. Dat is niet langer houdbaar. Victor Orban in Hongarije, Recep Tayyip Erdogan in Turkije of Jaroslaw Kaczynski in Polen zijn illustere 'westerse' voorbeelden. 

Populisme

In die landen komen de verlichtingswaarden steeds meer onder druk te staan. Toch zijn de politici legitiem verkozen. Sterker: ze gebruiken de verkiezingen als middel om hun machtsbasis te verbreden of te bestendigen. 

Ze bedienen zich daarbij vaak van een externe vijand.  Trump zette zich af tegen de elite uit Washington, Victor Orban en zijn discipelen vinden in 'Brussel' de ideale schietschijf. De Europese burger heeft geen inspraak in de besluitvorming, het Europees Parlement legt geen verantwoording af, luidt het. 

De grens tussen de illiberale democratie en het populisme is dan ook flinterdun. De groeiende afkeer onder de burgers van Europa, de vreemdeling, de rijken... plaveit de weg voor deze vorm van 'over-democratisering', waarbij de kiezers uit woede, afgunst of soms onwetendheid populisten verkiezen en zo hun eigen democratie beknotten. 

'Democratie op een kruispunt'

Ongelijkheid is een ideale voedingsbodem. Een op de vijf jongeren in de eurozone is werkloos. Europa heeft dus nog werk aan zijn belofte van welvaart voor iedereen. De wereldeconomie bloeit, maar de opbrengsten van die welvaart moeten eerlijker worden verdeeld, stelt bijvoorbeeld Oxfam aan de vooravond van Davos. 

Ook Christine Lagarde, als topvrouw van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) vaste klant op het WEF, slaat op die trom. "De ongelijkheid groeit, en dat leidt tot dalende hoop onder burgers en uiteindelijk tot populisme”, aldus Lagarde. 

In een rapport van eind 2017 schreef Yves Leterme als secretaris-generaal van het International Institute for Democracy and Electoral Assistance (IDEA) dat de democratie op een kruispunt staat. "Pogingen om de democratie van binnenuit te ondermijnen of hedendaagse democratische regressie komen steeds meer voor. In plaats van staatsgrepen en verkiezingsfraude nemen leiders met autoritaire neigingen nu hun toevlucht tot de manipulatie van democratische instrumenten. Dat leidt tot een verlenging van grondwettelijke termijnen, concentratie van macht bij de uitvoerende macht, en minder mogelijkheden voor oppositie."

Wat is Illiberale Democratie?

De Indiaas-Amerikaanse auteur en journalist Fareed Zakaria is allicht de grondlegger van de term illiberale democratie. Hij wijst erop dat vrijheid en democratie in theorie met elkaar verbonden zijn, maar dat in de praktijk in vele delen van de wereld de twee zich van elkaar aan het scheiden zijn. 

Paradoxaal genoeg banen verkiezingen de weg naar dictaturen, die mét instemming van de burgers de vrijheid beknotten. Voorbeelden zijn Victor Orban in Hongarije, die hoewel hij democratisch verkozen werd de constitutionele grenzen opzoekt en zelfs overschrijdt. Zo werd de onafhankelijke, rechterlijke macht aan banden gelegd. 

In Polen wordt van staatswege de rechterlijke macht beknot. In India bedient president Modi zich van net dezelfde tactieken onder het mom van legitimiteit door verkiezingen. Ook in China, Rusland en Singapore hebben autoritaire leiders het voor het zeggen. Om van de VS nog niet te spreken. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234