Dinsdag 22/06/2021

Opinie

Democratie moeten we niet alleen uitleggen in inburgeringscursussen, we moeten ze ook toepassen

Patrick Loobuyck. Beeld Wouter Van Vooren
Patrick Loobuyck.Beeld Wouter Van Vooren

Patrick Loobuyck is hoogleraar levensbeschouwing (UAntwerpen) en gastprofessor politieke filosofie (UGent).

"Ook veel linkse mensen zijn de toon kotsbeu waarop jonge moslims verkondigen wat hier de norm moet zijn." Met deze quote bespeelde sp.a-voorzitter John Crombez afgelopen zomer een sentiment dat onmiskenbaar in onze samenleving aanwezig is. Wat denken die moslims wel? Ze willen niet alleen werk en goed onderwijs, maar ook dat onze samenleving zich aanpast aan hun manier van leven.

Mensen zijn bang dat het de verkeerde richting uitgaat: dat de bikini straks wordt verbannen, dat homoseksualiteit niet meer openlijk zal kunnen worden beleefd en we nergens nog alcohol zullen kunnen drinken. Het is dus goed om even aan te geven dat die moslims een toontje lager mogen zingen, moet Crombez hebben gedacht.

Al in heel wat discussies over religie in onze samenleving heb ik publiek positie ingenomen. De vele reacties die ik krijg tonen echter dat sommigen kop noch staart krijgen aan de verschillende standpunten die ik inneem. Hoe kan het dat je de boerkini niet wil verbieden, maar de boerka wel? Waarom mag een secundaire school voor de examenregeling rekening houden met de vastende moslimleerlingen, maar moet iedereen wel aanvaarden dat we hier gemengd leren zwemmen en dat studenten verpleegkunde op stage mannen en vrouwen moeten wassen?

Joodse kinderen mogen van school wegblijven als ze een belangrijke religieuze feestdag vieren, maar hun ouders en scholen mogen hen geen adequaat onderwijs ontzeggen. De bedrijfskantine houdt best rekening met de vraag naar halal- of koosjermaaltijden, maar ik kant me tegen de uitzonderingsmaatregel die moslims en joden toelaat om onverdoofd te slachten, en tegen maatregelen die iedereen in de kantine verplichten om halal te eten.

Voor de een ben ik te naïef multiculturalistisch, voor de ander te rabiaat seculier. Volgens de een vergoelijk ik een 'soumission'-scenario zoals Michel Houellebecq dit in zijn gelijknamige roman schetst, waarbij we onze manier van samenleven onderwerpen aan de islamitische manier van leven. Volgens anderen maak ik me schuldig aan islamofobie en racisme als ik bepaalde religieuze praktijken bekritiseer.

Zo werd ik in juni, tijdens de laatste ramadan, nog door iemand uit de linkse sector beschuldigd van "discursieve genocide op de moslimgemeenschap". Ik had namelijk dit geschreven: "Kinderen op basis van een tekst uit de 7de eeuw nu verplichten om van zonsopgang tot zonsondergang niet te eten of drinken is onredelijk. Scholen, zeker basisscholen, zouden de ouders daar mogen op aanspreken." Tja.

Redelijke accommodatie

Toch zit er een lijn in mijn standpunten. Ik ga ervan uit dat sommige regels, gewoonten en praktijken historisch zijn gegroeid in een bepaalde Vlaams-culturele setting. Daar is op zich niets verkeerd mee, maar de aanwezigheid van nieuwkomers en etnisch-culturele minderheden kunnen die regels, gewoontes en praktijken wel bevragen als blijkt dat die in hun nadeel zijn. Ook daar is niets verkeerd mee - integendeel, dat behoort tot de democratie. Een beleid dat blind is voor verschil heeft minder potentieel dan een beleid dat zich 'difference sensitive' opstelt. Waarom zouden we er niet naar streven om de bestaande maatschappelijke cultuur en structuur hier en daar aan te passen zodat ze inclusiever worden ten gunste van de integratie, vrijheid en gelijkwaardigheid van minderheden? Migratie vergt verandering, zowel voor de nieuwkomer als voor de gastsamenleving. Integratie is in dat opzicht altijd tweerichtingsverkeer.

Maar dat betekent niet dat we zomaar alle minderheidsclaims moeten tegemoetkomen. Er is hiervoor een eenvoudig criterium. Als er een morele reden is waarom we een regel, gewoonte of praktijk handhaven, dan kan er geen aanpassing of uitzondering op worden gemaakt. Wanneer er enkel een pragmatische reden is, kan dat wel worden bekeken. Over morele principes valt niet te onderhandelen, maar praktische afspraken maken we door met de verschillende belanghebbenden rond de tafel te zitten en door met elkaar in gesprek te gaan.

Zo is onze kalender met veel christelijk geïnspireerde vakantiedagen een historisch gegroeide pragmatische afspraak die voorts geen morele grondslag heeft. Dus kan het dat andersgelovige leerlingen op hun feestdagen mogen thuisblijven om gelijk van de godsdienstvrijheid te kunnen genieten. Dat een dialoogschool bij het opstellen van de examenregeling rekening houdt met de ramadan, hoeft niet als soumission te worden geduid, want de examenregeling is een praktische afspraak waar geen morele argumenten spelen. Hetzelfde geldt voor uniformen en kledingvoorschriften, en voor de manier waarop mensen willen worden begraven. De beslissing om de begraafplaats in Mechelen aan te passen zodat ook moslims er volgens de eigen riten kunnen worden begraven, is een goed voorbeeld. Wat velen vaak niet zien is dat vragen tot aanpassing er niet op zijn gericht om een parallelle samenleving uit te bouwen, maar worden gesteld met het oog op een faire integratie in de samenleving die ook van hen is.

De wetten die onverdoofd slachten, polygamie en gedwongen huwelijken verbieden en onderwijs, motorhelmen en inentingen verplichten, zijn echter gebaseerd op morele redenen. Dit maakt dat uitzonderingen of aanpassingen van deze wetten niet aan de orde zijn. Dat sikhs in het Verenigd Koninkrijk zonder helm met de motor mogen rijden en chassidische joden in Antwerpen de godsdienstvrijheid mogen misbruiken om hun kinderen goed onderwijs te ontzeggen, zijn voorbeelden van verkeerd begrepen multiculturalisme. Hetzelfde geldt voor de uitzondering op het onverdoofd slachten, het erkennen van shariarechtbanken die vrouwen discrimineren, enzovoort.

Er is in dit verband ook een relevant onderscheid tussen enerzijds het verdedigen van het recht om een hoofddoek of boerkini te dragen en anderzijds de politieke eis om elke vrouw te verplichten dat te doen. Het recht bewaken om geen alcohol te drinken is van een totaal andere orde dan het willen verbieden van alcohol, zoals de Turkse president Erdogan al voorstelde. Het recht opeisen om te vasten, is van een totaal andere orde dan een wet die het moslims verbiedt om op publieke plaatsen te eten tijdens de ramadan, zoals dat in Marokko nog het geval is. In een seculiere samenleving mogen mensen hun eigen leven vormgeven op basis van oude teksten en regels, maar ze moeten tegelijk aanvaarden dat die teksten en regels niet kunnen worden aangewend om het publieke leven te normeren of grondrechten van mensen te beperken. Dit is een duidelijke lijn waarvan we niet mogen afwijken.

Tunnelvisie

Onze tijd wordt zodanig geregeerd door angst en polarisering, dat het moeilijk is om nog genuanceerd te blijven debatteren. Specifiek in verband met de discussie over de islam moeten we blijkbaar nog leren dat niet elke tegemoetkoming een vorm van onderwerping is, maar ook omgekeerd dat niet elke weigering om wetten aan te passen per se een uiting is van islamofobie of racisme.

Sommige tegemoetkomingen kunnen niet door de liberaal-democratische beugel omdat ze vrijheden aantasten of schade aanrichten. Andere aanpassingen zijn dan weer geen uitholling van liberaal-democratische principes, maar de consequente toepassing ervan. Ze geven uiting aan een legitiem streven naar inclusie op basis van vrijheid en gelijkheid. Ze komen een roep van een minderheid tegemoet om als volwaardig burger te worden erkend en op voet van gelijkheid aan de samenleving te kunnen deelnemen.

Aanpassingen die meer vrijheid creëren en niemand benadelen bieden bovendien een uitgelezen kans om te tonen wat een liberale democratie aantrekkelijk maakt voor nieuwkomers en minderheden. Er is geen betere reclame voor de liberale rechtsstaat dan de consequente toepassing ervan. Als er dus al sprake moet zijn van onderwerping, laten we ons dan met zijn allen onderwerpen aan de grondrechten en het gelijkheidsbeginsel. Democratie moeten we niet alleen verdedigen en willen uitleggen in inburgeringscursussen, we moeten ze vooral ook toepassen en in praktijk brengen. Sommigen lijken het echter graag alleen op dat eerste te houden. I disagree.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234