Woensdag 14/04/2021

'Dehaene was de beste premier, Verhofstadt de beste politicus'

Wie hem niet kende, vond hem de sinistere raspoetin van de Wetstraat. Wie hem ooit in dienst had, vond hem de beste campagneleider en politiek strateeg van zijn generatie. Na 25 jaar zegt Noël Slangen (48) de communicatiesector vaarwel en schrijft hij zijn biografie. 'Ik heb nooit de ambitie gehad zelf sympathiek te worden gevonden.'

Het boek begint met een verslag van 9/11. Verhofstadt is met de topmensen van zijn kabinet weg naar Jalta en telefonisch zogoed als onbereikbaar. Slangen beschrijft hoe hij toen enkele uren de facto premier van het land was en de communicatie met ongeveer de hele wereld zowat in zijn eentje moest doen.

"Mensen denken vaak dat de Wetstraat ongelooflijk gepland en gestuurd is, terwijl er heel vaak pure improvisatie heerst", zegt Noël Slangen. "Dat is niet alleen in de toppolitiek zo, ook in grote bedrijven met meer personeelsleden dan sommige steden inwoners hebben, zie je dat.

"Harry Mulisch heeft dat ooit mooi omschreven als de Gouden Muur van het kasteel van de macht die voor ons opduikt, en waar we dan van uitgaan dat daarachter alles veel beredeneerder, meer gepland en professioneler gebeurt dan bij ons. Maar ook in het Witte Huis of de directiekamer van Google gaat het er veel minder georganiseerd aan toe dan wij denken. Ik heb veel kunnen meekijken in de voor- en de achterkamers van de macht, en er is veel minder sprake van strategieën en complotten dan de buitenwereld denkt."

Die improvisatie en onzekerheid waren ook uw handelsfonds. Net zoals ooit priesters uit de oudheid uit het lezen van ingewanden vermeende zekerheid boden aan hun koningen, deed u dat ook.

"Wie de ingewanden van een vis las, zag daar waarschijnlijk zeer weinig in. Maar die priesters gaven een welgemeend advies over wat er volgens hen moest gebeuren, en wisten dat ze eerst wat moesten rotzooien in die vis om de andere kant van de tafel daarvan te overtuigen.

"In die zin klopt de vergelijking. (lacht) Onze ingewanden waren de peilingen en het marktonderzoek, die rust en bevestiging moeten geven aan hen die de beslissingen nemen. Terwijl marktonderzoek nooit voorspellend werkt, hooguit in kaart kan brengen wat geweest is. We gaan er te veel van uit dat alles rationeel is, dat alles van a naar b loopt volgens een rechte, liefst causale weg. Maar de realiteit is veel vaker een wild door elkaar lopend mierennest, waar je het in beste geval een beetje structuur in krijgt. Je blijft werken in een chaosomgeving, met behoorlijk wat irrationaliteit."

Bij de kiezers zeker. De afgelopen tien jaar zijn Dehaene, Verhofstadt, Stevaert, Leterme en De Wever telkens de snoepjes van het jaar geweest. Telkens weer Icarus die stijgt en neerstort, los van hun programma of ideologie.

"Mensen hebben afscheid genomen van de ideologie. De grote debatten zijn weggedeemsterd. De grote geloofstegenstellingen, de bittere armoede tegen schandelijke rijkdom, die bestaan niet meer zo uitgesproken. Dus is politiek voor de meesten een luxeprobleem geworden. Ze hebben er meer dan ooit meningen over, maar ze liggen er minder dan ooit van wakker. Dus neemt het volatiele stemmen toe."

U hebt met zowat alle groten uit de Wetstraat gewerkt. Wat is de psychopathologie van de leider?

"Allereerst de onwrikbare overtuiging dat ze het bij het rechte eind hebben. De grootsten twijfelen haast nooit, ze focussen en blijven gaan.

"Het rare is dat wanneer ze tot nieuwe, heel andere inzichten en meningen komen, ze zich daar nauwelijks van bewust zijn. Dan is het alsof ze dat altijd zo gezien hebben. Die onwrikbaarheid is een voorwaarde, want alleen zo krijg je vertrouwen en volgelingen. Dat is de enige definitie van een leider: iemand die volgelingen heeft, vaak omdat hij extreem overtuigd is van de juistheid van zijn stellingen."

Een ander kenmerk, mooi omschreven: 'Verhofstadt is Peter Pan, een kleine zelfingenomen jongen, soms ergerlijk en vaak egoïstisch, maar hij kan wel vliegen.'

"Ja, en je hebt nu eenmaal niet veel mensen die kunnen vliegen. Je kunt je ergeren aan die onmiskenbare onhebbelijkheden - ik heb zelf veel moeite met onredelijkheid - maar van Guy aanvaardde ik dat, bij hem werd dat zelfs prettig, omdat hij zo bigger than life kon zijn.

"Andere toppers, ook uit andere partijen, geven op onbewaakte momenten toe dat de man iets speciaals heeft. Het is een soort defying gravity, het overwinnen van de zwaartekracht, mensen kunnen overtuigen in een richting te gaan die ze niet eens gezien hadden, out of the box denken op een ongeziene manier, een ijver en een geloof en een passie aan de dag blijven leggen waar geen enkel normaal mens de energie voor zou blijven vinden. Ik vind dat iedereen ernaar moet streven een verschil te maken, hoe klein ook. De groten hebben dat extreem. Vaak slagen ze daar niet in, maar als het lukt is het fabelachtig om te zien en mee te maken."

Onlangs kreeg ik de vraag wie voor mij de grootste premier was in mijn loopbaan. Ik heb Dehaene op één gezet, met een neuslengte voorsprong op Verhofstadt.

"Ik vind Dehaene de grootste premier, Verhofstadt de grootste politicus. Dehaene is de manager-politicus, niet de grote visionair."

Dat vind ik hem onrecht aandoen. Dehaene was bezig met de postindustriële informatiesamenleving en hoe we daar moesten raken toen de rest van de Wetstraat nog bezig was met het openhouden van de steenkoolmijnen.

"Dat is juist, maar er is een groot verschil tussen probleemgericht zijn en droomgericht zijn. Dehaene detecteerde de problemen als eerste, zocht een strategie en een parcours om het onvermijdelijke mogelijk te maken. Daarin was hij visionair: ook in de manier waarop hij de overheidsfinanciën heeft gesaneerd, België tot centraal punt in het hst-netwerk heeft gemaakt.

"Maar Verhofstadt had een meer droomgerichte aanpak: het veranderen van mensen, het ingang doen vinden van nieuwe denkbeelden, emancipatie. Hij is ideologischer, Dehaene is meer de pragmatische christendemocraat die zo veel mogelijk mensen in het compromis wil meetrekken.

"Verhofstadt is de man die ervoor gezorgd heeft dat niemand in België, een paar ultramontaanse katholieken niet te na gesproken, nog begrijpt waarom in Frankrijk mensen tegen het homohuwelijk betogen. Die zelfs de christendemocraten blij heeft gemaakt dat al die ethische dossiers eindelijk een oplossing kregen. Dat zou Dehaene nooit belangrijk gevonden hebben, dat vond hij geen taak voor de overheid. Dehaene was bezig met de welvaartshefbomen, herverdeling, Verhofstadt met een mensbeeld en de wereld.

"Voor Dehaene was Europa een argument om Belgische begrotingsdoelstellingen te halen, voor Verhofstadt was België een instrument om Europa te veranderen."

Paars-groen blijft uw favoriete regering, The Rolling Stones met Mick Jagger op tournee, alle dagen feest, schrijft u. Nochtans is het net die regering die vandaag bij voorkeur met alle zonden Israëls beladen wordt.

"En toch is het een van de beste ooit. De verkiezingen van 2003 leverden die regering een tweederdemeerderheid op, het beste resultaat ooit voor een zetelende naoorlogse regering. Maar mensen hebben de neiging om, wanneer ze helemaal voor iets gaan, zich er daarna ook helemaal van af te keren. Op een bepaald ogenblik wordt het verwachtingspatroon te groot en onhoudbaar, en volgt de teleurstelling. De meest verguisde politici zijn vaak ook degenen die ooit het meest aanbeden zijn.

"Paars-groen was toch begeesterend? Ineens werd van alles mogelijk wat een eeuw lang niet mogelijk was geweest. Er kwam een nieuwe generatie die alle dingen anders begon te doen dan iedereen verwachtte. Dat is toch ook wat The Rolling Stones of The Beatles deden?

"Het was een kantelmoment, ook een regering waarin iedereen kon en mocht scoren, waarin mensen elkaar steunden en hielpen, over de partijgrenzen heen, iets wat we daarna nooit meer hebben mogen meemaken, want nu gunt niemand elkaar nog iets. Waarin een veel opener ethisch klimaat werd geschapen. Je durven tonen in de wereld, als een van de weinigen niet meestappen in de oorlog tegen Irak, waarvan vandaag iedereen erkent dat het een stommiteit was..."

Maar ook de regering die naliet om in goede economische tijden een spaarpotje aan te leggen voor de crisis van vandaag.

"Paars heeft niet gedaan wat Dehaene heeft gedaan, zeker, het was een spending regering. Dat heeft wel voor redelijk wat tewerkstelling gezorgd, maar niet voor structurele ingrepen op lange termijn, dat was hun ding niet. Maar ik ken tegelijk geen enkele regering in binnen- of buitenland die ooit een spaarpotje voor haar opvolger heeft aangelegd.

"Anderzijds: in de bedrijfswereld, waar ik toch ook vaak rondloop, stel ik vast dat alle bedrijven die al voor de crisis zeer spaarzaam waren, en toen al geen gram vet hadden, het eerst in de problemen kwamen, omdat je dan heel snel op de vitale organen zit. Paars heeft misschien een beetje te veel vet gekweekt, maar dat zorgt er wel voor dat wij het vandaag minder moeilijk hebben met deze crisis dan veel andere landen."

Paars-groen, met de meest riante meerderheid ooit, valt dan ten prooi aan stammenoorlogen. Stevaert gunt niets meer aan de VLD, en die partij wordt zelf nog eens verteerd door een koningsdrama tussen Verhofstadt en De Gucht. Hoe kunnen slimme mensen het zo dom en ijdel spelen?

"Twee bedrijven van ongeveer dezelfde grootte fuseren is veel moeilijker dan een groot met een kleintje. Dat speelde ook ooit tussen PS en MR, toen ze bijna even groot werden: dan krijg je de clash van de alfamannetjes.

"Je zou nooit een coalitie mogen vormen met iemand die bijna even groot is, want dat blijkt nooit te functioneren. Toen liep het echt voor geen meter meer. Karel reageerde daar ook wat nijdiger op dan Guy, wat tussen die twee dan weer een spanningsveld opriep. Want de premier moet gericht zijn op het land en zijn regering, de voorzitter is gericht op zijn militanten. Ook dat is radicaal fout afgelopen met het koningsdrama tussen die twee."

Dirk Sterckx zei ooit dat als je de ene had kunnen invriezen tot de andere met pensioen ging, je vier decennia geen probleem met de VLD zou hebben gehad.

"Helaas staat de techniek zo ver nog niet. (lacht) Ze hebben toen allebei fouten gemaakt. Ik leg twee derde van de verantwoordelijkheid voor wat er toen gebeurde, en waar Open Vld tot vandaag nog niet van bekomen is, bij Karel, een derde bij Guy. Hij is toen niet krachtdadig genoeg opgetreden, had Karel veel vroeger moeten stoppen in diens logica. Want zowat niemand binnen de VLD begreep toen die logica. Dus had de numero uno veel vroeger 'stop' moeten zeggen."

Ik heb toen het interview met De Gucht gemaakt waarna zijn hoofd op tafel werd gezet. Ik vond het redelijk hysterisch allemaal. Met z'n allen in een stockholmsyndroom in een kamer, waanzinnige oplossingen bedenken, om na een paar dagen te moeten vaststellen: we hebben hier met z'n allen de partij opgeblazen.

"Hadden we toen met z'n allen De Gucht wat minder ernstig genomen, dan waren we er beter uit gekomen, ja. (lacht) Maar ik denk ook niet dat Karel De Gucht zou willen dat iemand hem niet ernstig neemt. (lacht) Maar je zou verbaasd zijn hoeveel vergaderingen er zijn waarin iedere deelnemer de bereikte oplossing perfect logisch vindt, om nadien te moeten vaststellen dat niemand anders ze begrijpt of aanvaardt."

Dat is ook zo gek: eerst maken ze daar elkaar af, twee dagen later gaan ze samen eten met de respectieve echtgenotes, en vragen ze elkaar wat hen nu eigenlijk bezield heeft.

"Wie heeft een mandaat om te zeggen wie te ver is gegaan? Wie mag scheidsrechter spelen? Want politiek is topsport. Hoe persoonlijk bevriend je ook bent, het kan gebeuren dat je tegen elkaar moet lopen. Of boksen. Het kan gebeuren dat je vrienden bent, maar dat je in twee verschillende voetbalploegen speelt, en je de andere dus wilt doen verliezen, zoals het mij en Stevaert vaak overkomen is. Maar na de match moet je daar over kunnen stappen.

"Want dat is het gekke van Open Vld. Ze kunnen elkaar openlijk op de tribune kapot proberen te maken, ze kunnen elkaar het hardst uitmaken voor al wat lelijk is, maar tegelijk is het de warmste en hartelijkste partij van allemaal, waar het meest gefeest wordt, waar mensen elkaar echt helpen. Bij de christendemocraten is het veel rationeler, daar steekt men elkaar geen mes in de rug, hooguit zijn er soms wat lange vetes, maar het blijft er rustiger, men doet elkaar niet zo veel intentioneel pijn. Bij de socialisten is het helemaal een erg kille krabbenmand, waar de onderlinge relaties zeer rationeel zijn."

Al uw klanten, in de Wetstraat en ver daarbuiten, roemen u als briljant strateeg en communicatiespecialist. Voor iedereen behalve uzelf dan. Want in pers en publieke opinie was u de raspoetin, de sjoemelaar met overheidsopdrachten, het boze brein achter zowat alles, kortom.

"Daar zijn twee redenen voor. De kinderen van de schoenmaker lopen vaak blootvoets. Om te kunnen adviseren en zien wat nodig is, heb je afstand nodig, moet je buitenstaander kunnen zijn, en dat lukt bij jezelf niet. Ik had een Slangen voor mezelf nodig, en die was er niet.

"En daarnaast ben ik altijd alleen geobsedeerd geweest, op het autistische af, op mijn klanten en hun doelstellingen, en ik laat niets toe wat daar ruis of afwijking op geeft. Bezig zijn met mijn imago dient niet per se mijn klanten. Steve Stevaert heeft ooit gezegd: hoed u voor adviseurs die zelf populair willen zijn, en dat klopt. Ik heb nooit populair of sympathiek willen zijn, ik ben ook niet de consultant die zijn klanten comfort en rust bracht. Ik heb steeds gezegd wat ik dacht te moeten zeggen, hard of onzacht. Omdat de echte toppers ook die ongezouten mening willen. Je moet voor de doelstelling van de klant gaan, ook als die dat zelf onaangenaam vindt."

Uw zwarte momenten, de processen wegens vermeende belangenvermenging: u bent er echt van overtuigd dat er een een-tweetje is gespeeld tussen gewezen CD&V-senator Hugo Vandenberghe en oud-procureur Benoît Dejemeppe om u te vervolgen.

"Die hebben gepraat ja. Ik suggereer geen groot complot of zo, maar mensen uit gelijkaardige en gelijkgezinde milieus ontmoeten elkaar, praten over dingen, en doen dan wat ze denken te moeten doen. Dat gebeurt, ook al hebben ze het, zoals nadien gebleken is, bij het verkeerde eind. Dat doet mijn geloof in de rechtsstaat niet afbrokkelen - we hebben immers geen enkel alternatief - maar het beeld dat alle ambtenaren of magistraten in dit land absoluut neutraal zijn, alleen uit op waarheidsvinding en zelf nooit een eigen agenda hebben, is ook een beetje naïef."

Als een rode draad door het boek loopt de psychologie van de straatvechter die u ook bent, en die is er omwille van een jeugd in een door alcohol getekend vierdewereldgezin, door Stevaert ooit omschreven als de 'pure horror'.

"Ik roep wel eens wat harder dan nodig is, er is geldingsdrang, in mijn jeugd kon ik het irritante ettertje uithangen. Ik pleit schuldig. Ik heb nota's van mijn jonge zelf teruggevonden die van een tenenkrullende arrogantie en aanstellerij getuigen. Heel confronterend was dat. Maar dat was ik, dat zal er nog altijd wel een stukje in zitten, maar dat heeft me ook gemaakt tot wat ik geworden ben."

Hoe bent u eigenlijk uit dat milieu weggeraakt, iets wat maar zeer weinigen lukt?

"Mijn beperkte, maar omvangrijke gave van het woord. Ik kan het verbaal en schriftelijk goed formuleren, krijg dingen op een rij, leg verbanden die anderen niet leggen, breng daar structuur in. En dat ik als kind ben gevlucht in massaal veel boeken, dat heeft ook geholpen.

"Maar ik ben geen rolmodel, ik ben een lot uit de loterij, ik heb geluk gehad. Al die adepten van Dalrymple die zeggen: 'Kijk maar naar Slangen, die er op eigen kracht uit is geraakt. Als je dat niet lukt, is het dus je eigen verantwoordelijkheid...', die weten verdorie echt niet waarover ze praten.

"Het meest determinerende in dit land om je maatschappelijke positie te bepalen blijft de wieg waarin je bent geboren, veel meer dan je eigen talent of inzet. We zijn niet gelijk, en dat hoeft ook niet, maar we verdienen wel meer gelijke kansen. We moeten niet allemaal tegelijk aan de eindstreep komen, maar we zouden toch ongeveer van dezelfde startlijn moeten kunnen vertrekken. Dat gebeurt nu niet.

"Heel eenvoudig: zolang er bijvoorbeeld zoiets als huiswerk bestaat, heeft niet iedereen gelijke kansen. Na de schooltijd zou er niets meer mogen gebeuren. Want wie zijn huiswerk moet maken in een gezin als dat waarin ik ben opgegroeid, heeft niet dezelfde kansen als een kind dat thuis vaardigheden, interesses, tijd en aanmoediging meekrijgt. Ongelijke kansen hebben minder met weinig geld te maken dan met een andere cultuur.

"Een kind dat uit frustratie zijn stoel kapotgooit, wordt uit school gezet. Een kind dat uit frustratie met zijn ouders naar de rechtbank trekt, is zelfverzekerd, assertief en kent zijn wereld. Terwijl ze net dezelfde agressie tonen. Daar begint het al.

"Mensen worden afgesloten van water omdat ze niet betaald hebben, en dan hoor je dat er toch een procedure bestaat om dat te vermijden. Maar dat is net het probleem: sociale achterstelling is niet alleen materieel, maar vooral cultureel: het gebrek aan structuur, aan inzicht, aan informatie, de negatieve manieren om je zelfrespect te tonen door toch een dure gsm te kopen die je je eigenlijk niet kunt veroorloven.

"Ik erger mij zo aan de karikaturen en het paternalisme over die groep mensen, dat je overigens in alle partijen terugvindt. Ze weten echt niet waarover ze praten. Ik wel. Ik kóm van daar."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234