Woensdag 27/01/2021

Deense schilder mag Kuifje en René Magritte parodiëren

Kuifje die zijn roodwit geblokte maanraket tussen twee vrouwenbenen ziet staan of Jansen en Janssen die door het blauwe universum van Magritte flaneren. De parodiërende schilderijen van de Deense kunstenaar Ole Ahlberg moeten kunnen, zo stelde het Brusselse hof van beroep in een arrest.

Door Ward Daenen

Brussel l UGent-professor Dirk Voorhoof heeft het over 'een belangwekkend arrest, dat de parodie in ere herstelt'. De rechtenhouders van Kuifje (nv Moulinsart) en Magritte (Charly Herscovici) zijn minder opgetogen over de uitspraak: 'Wij stappen naar cassatie!'

Rewind naar 1998. De inmiddels ter ziele gegane Brusselse galerie Racines & l'Oeil organiseert onder de titel Deens surrealisme een tentoonstelling met werken van Ole Ahlberg. Kuifje en Bobbie, kapitein Haddock en Jansen en Janssen verschijnen er in een wereld die Hergé voor zijn helden gesloten hield: die van de vrouwelijke erotiek.

De erven-Hergé steigeren en eisen via de tussenkomst van een gerechtsdeurwaarder de onmiddellijke verwijdering van de werken. Maar drie jaar later komt Ahlberg opnieuw naar Brussel, met nog meer erotische Kuifjesschilderijen. Het scenario met de gerechtsdeurwaarder herhaalt zich en wel tijdens de vernissage in aanwezigheid van de vrouw van de Deense premier.

Moulinsart - en nu ook Herscovici - eisen behalve de verwijdering ook de vernietiging van Ahlbergs werken plus een schadevergoeding van 7.500 euro, te betalen binnen de vierentwintig uur. De rechtenhouder van Kuifje neemt het niet dat Hergés koene reporter en zijn bevriende kapitein in 'een context met sterke seksuele connotatie' worden geplaatst. Herscovici van zijn kant neemt aanstoot aan het feit dat Ahlberg de achtergrond uit Magrittes surrealistische doek Golconde haast letterlijk overneemt, alvorens er een dozijn Jans(s)ens in te lassen.

De kunstenaar trok daarop met een advocaat in de tegenaanval. Kunst vernietigen zonder proces, daar hadden ze in Denemarken recentelijk niet meer van gehoord. "Daarom ben ik naar de rechter gestapt. Ik ben een schilder, die niet denkt in juridische termen. I think in painting matters. In mijn werk plaats ik onschuldige zaken tegenover minder onschuldige zaken. Mijn Kuifjeswerken zijn daar een voorbeeld van. Ik dacht dat dat mijn vrijheid was."

Het hof van beroep van Brussel heeft hem vijf jaar later gelijk gegeven. Uit het arrest, dat al in juni verscheen en waarover Knack gisteren op zijn website berichtte, blijkt dat het werk van Ahlberg weer tentoongesteld kan worden in ons land. Dirk Voorhoof, hoogleraar mediarecht en auteursrecht vond de zaak interessant genoeg om er, samen met de Deense Inger Hoedt-Rasmussen, een artikel over te schrijven, dat morgen verschijnt in De Juristenkrant. "Om niet in botsing te komen met de traditionele toepassing van het auteursrecht had Ahlberg ook een jongetje met een kuif kunnen schilderen, eventueel met een hondje", aldus Voorhoof. "In dat geval was het aan de lezer geweest om te gissen waaraan het werk van Ahlberg refereerde en kon hij niet van overdreven nabootsing worden beschuldigd. Met dit arrest zet het hof van beroep zich af tegen zo'n benadering. Het aanvaardt dat Kuifje en co. als gemakkelijk herkenbare figuren in een totaal nieuwe omgeving worden gerepresenteerd."

De rechter toont in zijn vonnis begrip voor parodieën. Hij baseert zich op de parodie-exceptie uit de Belgische auteurswet. De uitzondering laat een kunstenaar toe om voor zijn parodie het idioom van een collega gedeeltelijk over te nemen of te transformeren. Het resultaat moet dan wel humoristisch, kritisch en respectvol zijn, en mag niet leiden tot verwarring met het origineel. Volgens het hof voldoet Ahlberg aan de voorwaarden. Voorhoof: "Met deze overigens goed gemotiveerde uitspraak biedt de rechter een opvallend ruim bewegingsveld voor parodiërende kunstenaars en cartoonisten in ons land. Althans: voorlopig."

Voorlopig, want de erven van Hergé en Magritte verwerpen de uitspraak van het hof van beroep en gaan naar cassatie. Zij vinden dat Ahlberg geen parodie bedrijft maar plagiaat pleegt. "Als je drie woorden verandert aan Balzacs Comédie humaine heb je toch ook geen nieuw boek. Zo is het ook met Ole Ahlberg. Het gaat ons niet om het geld maar om het principe", aldus Charly Herscovici.

Ole Ahlberg laat vanuit Kopenhagen weten: "Dit sleept al negen jaar aan. Graag zou ik nog eens in Brussel exposeren, maar in afwachting trek ik toch al naar New York."

Als je drie woorden verandert aan Balzacs 'Comédie humaine' heb je toch ook geen nieuw boek?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234