Donderdag 19/05/2022

Decadent portugal

Evenaar van Miguel Sousa Tavares is een echte pageturner, een boek vol verhalen, een mengeling van waarheid en verzinsel over de teloorgang van het Portugese kolonialisme.

Miguel Sousa Tavares

Evenaar

Oorspronkelijke titel: Equador

Vertaald door Harrie Lemmens

Ambo, Amsterdam, 432 p., 24,95 euro.

'Hier wordt alles geïmporteerd. Wetten, ideeën, filosofieën, theorieën, onderwerpen, schoonheidsidealen, wetenschappen, stijl, industrieën, modes, manieren, grappen, alles komt in kisten met de pakketboot. De beschaving is peperduur en tweedehands. Wij denken dat we beschaafd zijn, zoals de negers van São Tomé denken dat ze heren zijn, ja zelfs dat ze blanken zijn omdat ze over hun lendendoek een oude rokjas van hun baas dragen." Deze woorden komen uit de mond van João da Ega, een dandy uit De Maia's (1888), het meesterwerk van de grote realistische schrijver Eça de Queiroz. Het land heet Portugal. Dat heeft een imperium dat zich over vier continenten uitstrekt en zou dus groots, luisterrijk en genereus moeten leven. In zijn romans stelde Eça de Queiroz echter vast dat dit aan het eind van de negentiende eeuw niet meer lukte. Portugal kon nog maar met de grootste moeite zijn stand ophouden en kon zich geen kolonies meer veroorloven.

Ega's klacht - tegelijk die van Eça de Queiroz zelf - past in een lange nationale traditie van weemoed en zelfbeklag. Ze staat ook te lezen in Evenaar, een historische roman van Miguel Sousa Tavares over de teloorgang van het Portugese kolonialisme. Bij Tavares is Portugal "het achterlijkste, minst ontwikkelde, armste en treurigste land van Europa". Nu klinken er in deze roman wel meer echo's uit het oeuvre van Eça de Queiroz. Zo speelt Evenaar zich af in 1905, ongeveer een kwarteeuw na de gebeurtenissen van De Maia's. De politieke situatie is weinig veranderd (zwakke koning, gekissebis tussen conservatieven en liberalen, corruptie, economische crisis), alleen heeft het verval zich nog verder doorgezet. Uit Evenaar spreekt de decadente sfeer van het fin de siècle die we ook bij Eça aantreffen. Ook vertaaltechnisch heeft Tavares ongetwijfeld veel van zijn grote voorbeeld geleerd. Meer dan om een dorre historische kroniek gaat het hier om een sentimentele, dramatische, bij momenten ronduit melodramatische roman. De roman begint in de Lissabonse salons, waar de dandy Luís Bernardo Valença floreert, liefdesavontuurtjes beleeft en over Portugal klaagt. Na een lange aanloop, met een bezoek aan het koninklijk paleis, verplaatst de handeling zich naar São Tomé, het eiland waar volgens de roddels de negers oude rokjassen dragen. Samen met het nabijgelegen Príncipe vormt São Tomé een kleine archipel van nog geen duizend vierkante kilometer, ongeveer 120 mijl buiten de kust van het huidige Equatoriaal Guinea. Onder toezicht van een kleine groep Portugezen werkten er in 1905 ongeveer 45.000 uit Afrika aangevoerde arbeiders op de 'roças' of cacaoplantages. De cacaohandel met São Tomé als spil was allang een doorn in het oog van de Engelsen. Die grepen de slavernijkwestie aan om Portugal een ultimatum op te leggen.

Tot zover ongeveer de historische feiten. Tavares verzint nu dat de Portugese koning een gouverneur naar de eilanden stuurt. Die staat voor de haast onmogelijke opdracht om tegelijk de eisen van de Engelsen in te willigen en de plaatselijke plantagehouders te vriend te houden. Tavares laat mooi zien hoe de verhoudingen in de kolonie liggen en in welk wespennest de politiek onervaren Valença terechtkomt. Gaandeweg ontpopt de melancholische dandy zich als een gewiekst diplomaat en uiteindelijk kiest hij resoluut de kant van de arme zwarten. In een enigszins ongeloofwaardige scène neemt hij het zelfs voor hen op in de rechtbank.

Daarnaast loopt er een sentimentele lijn door de roman. Op São Tomé doet een Europese vrouw het hart van Valença sneller kloppen. Helaas voor hem, maar goed voor het verhaal, is zij de echtgenote van de Engelse zaakgelastigde, met wie Valença inmiddels goed bevriend is geraakt. Dat zorgt voor de nodige zielenkwellingen en verwikkelingen, maar ook voor stereotiepe passionele scènes in de trant van "ze overweldigden elkaar als bronstige dieren" en "wild van begeerte".

Zo is de hele roman wel een beetje: je verveelt je geen moment, maar regelmatig stoot je op clichématige beschrijvingen of ongeloofwaardige overgangen. Het heeft de tienduizenden Portugese lezers alvast niet afgeschrikt. Evenaar was in het moederland een gigantisch succes. De auteur is er zelf wat beduusd onder, al wist hij wel dat hij met São Tomé een gouden vondst gedaan had. Afrika leeft nog in Portugal (het koloniale avontuur aldaar eindigde pas diep in de twintigste eeuw, in 1974, na de oorlogen in Angola en Mozambique) en Tavares heeft duidelijk aan die historische belangstelling geappelleerd. Nadat hij er een boek over gelezen had, bezocht hij het eiland en later huurde hij een historica in om allerlei details te controleren. Straatnamen moesten kloppen, de dagindeling van de slaven op de roça's is nauwkeurig nagegaan, zelfs de fouten in de menukaarten uit die tijd heeft Tavares letterlijk overgenomen. De auteur kreeg ook tientallen lezersopmerkingen over kleine historische errata die hij in een tweede druk keurig gecorrigeerd heeft. Tegelijk is Evenaar een werk van fictie, vrucht van de verbeelding van iemand die duidelijk veel romans gelezen heeft. Er is nooit een gouverneur geweest op São Tomé, nooit een residerende Engelse consul, de meeste personages zijn verzonnen. Valença lijkt ontleend aan De Maia's, zijn passionele verhouding met de Engelse vrouw komt zo uit de romantische pulpliteratuur. Tavares heeft ook geen mogelijkheid onbenut gelaten om te vertellen en uit te weiden. Als hij het Engelse echtpaar introduceert, maakt hij daarvoor een uitstap van vijftig bladzijden richting Brits Indië. De feiten kloppen weer, maar tegen die historische achtergrond overheersen exotisme en vertellust. Ook dat heeft Tavares met Eça de Queiroz gemeen. Er zijn slechtere leermeesters denkbaar.

Peter Venmans

Deze sentimentele, dramatische, bij momenten ronduit melodramatische roman was in Portugal een gigantisch succes

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234