Vrijdag 18/09/2020

Troost in quarantaineSaskia de Coster

‘Dear Winnie’, een opgestoken middenvinger en onontkoombare ontroering

Scène uit 'Dear Winnie'.Beeld Reyer Boxem

De Morgen laat zijn cultliefhebbers de film-, platen- of boekenkast uitspitten op zoek naar troostrijke klassiekers. Vandaag: Saskia de Coster over theaterstuk Dear Winnie.

Vraag artiesten wat ze van het Belgische publiek vinden en ze zullen antwoorden met eufemistische bewoordingen genre ‘aandachtig’ en ‘ingetogen’. Belgen die rechtveren uit hun zitjes, dat wil wat zeggen. Ik stond erbij en ik keek ernaar en ik klapte mee, die avond in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg in Brussel. Op het podium begonnen de negen actrices opnieuw te zingen, en wij, voornoemd Belgisch publiek, hadden moeite om de tranen te bedwingen. Dit is wat theater op zijn beste vermag: het denken van vierhonderd mensen langzaam doen kantelen, ontwrichten en van de transformatie een gedeelde beleving maken. Dear Winnie slaagt daar glansrijk in.

Dear wie? Dear Winnie, de laatste voorstelling van het collectief Jr.cE.sA.r is teksttheater, dans, hiphop, jazz en soul. En dat mag dan misschien klinken als een allegaartje, het is in werkelijkheid een opgestoken middenvinger, een brutale revolte, met plek voor beklemmende angst en onontkoombare ontroering. Negen actrices zingen samen, voeren onorthodoxe choreografieën uit, lopen tegen elkaar op, slingeren elkaar verwijten naar het hoofd en stuwen elkaar voort in een voorstelling die zich niet laat vangen of stilleggen in één omschrijving. Je zou kunnen zeggen: net zomin als die legendarische figuur Winnie Madikizela-Mandela. 

Hier in het Westen kennen we haar als de gevallen engel, de donkere schaduw van haar uiterst minzame en vreedzame man, Nobelprijswinnaar Nelson Mandela, eerste zwarte president van Zuid-Afrika na een lange strijd tegen het apartheidsregime. Na deze voorstelling weet je nog niet wie Winnie was, want wat zich ontrolt op de scène is geen chronologisch verhaal, geen biografische schets en al zeker geen hagiografie, maar een doolhof van beelden en flarden waar je best in meeloopt als je de complexiteit van haar kracht voor vele generaties wilt ervaren.

Vuur aan de lont

Het unieke levensverhaal en vooral de strijd voor de volledige gelijkheid van Winnie wordt verzinnebeeld door negen vrouwen met Afrikaanse roots, die ook hun eigen verhalen in de mix gooien zodat het collectieve verhaal van de voorstelling veel meer is dan de optelsom van individuele anekdotiek. Het is een verbinding, aan het begin van de voorstelling op gang gebracht in een sangomasessie. Daarin zoekt een traditionele genezer contact met de voorouders. En één van de voorouders is voor veel vrouwen Winnie Mandela geworden, een welhaast archetypische, krachtige moederfiguur.

De negen actrices zijn negen bevrijde vrouwen, in de zin dat ze alle complexen van zich hebben afgeworpen. Hiphopster Gloria Boateng steekt al snel het vuur aan de lont door als een razende Zack de la Rocha, de leadzanger van Rage Against The Machine, het podium in te palmen. Jazzzangeres Tutu Puoanes superieure stem kan de sfeer van het stuk in een vingerknip doen kantelen en collectief keren de actrices the white gaze om, rauw en unapologetic. Zonder schaamte en zonder excuses nemen ze alle ruimte in. Vanzelfsprekend.

Door voor een cast te kiezen die volledig uit vrouwen met Afrikaanse roots bestaat, doorbreekt deze voorstelling de voorbijgestreefde typecasting. Een persoon met andere roots wordt al te vaak tot dat anders-zijn gereduceerd. De Gentse actrice Andie Dushime verwoordt het treffend: “De zwarte vrouw... is óf de ‘sassy lady’, óf de ‘angry black woman’, óf ‘de beste vriendin van een witte vrouw’. Omdat de hele cast nu zwart is, kunnen we veel meer aspecten laten zien.”

Te felle vrouw

De actrices vertellen niet alleen over het onrecht dat Winnie werd aangedaan, ze tonen vooral de kracht die ze eerst in zichzelf hebben aangeboord. In het Westen werd de buitengewone power van Winnie al te makkelijk ingeroepen om haar uiteindelijk weg te zetten als een foute, te felle vrouw. Want radicaal was ze. Live on stage herinneren negen vrouwen ons eraan dat de strijd tegen ongelijkheid nog lang niet is gestreden. En dat het een gevecht is tegen een veelkoppige draak. De female anger, vroeger als een afwijking beschouwd, wordt een kracht, voortgestuwd vanuit de coulissen door livemuziek. 

Dear Winnie is geen politiek-activistische voorstelling, de boodschap is complexer dan één idee. Iedere strijd verbergt in zich een diepere strijd – hoe iedere mens met de pijn diep in zichzelf moet dealen en vechten. Zoals een van de actrices aan het einde van de voorstelling zegt: “Well... the pain feels pleasurable when I know where it comes from.”

Beeld Reyer Boxem

Op het einde daalt een zwaarte neer, ook over het publiek. De stilte weegt en haalt alles neer. Maar daar eindigt het niet, daar eindigde Winnie niet. Net als de voorstelling definitief lijkt te stranden in uitzichtloosheid, gaan de vuisten de lucht in. Amandla? Awethu! De strijdkreet van de anti-apartheidsbeweging weergalmt door de zaal. Kracht/macht? Aan ons!

Winnie didn’t die, she multiplied, een van de slogans waarmee Winnie vandaag herdacht wordt, is wat Dear Winnie ons toont. De overwinning van de strijd op de dood. Er worden geen politieke lessen getrokken of analyses voorgeschoteld. De waarde van dit theaterstuk is hoe iets ons recht in de ogen kijkt en uitdaagt. Het stuk irriteert, schoffeert, enthousiasmeert, stagneert, trekt op en gaat uit de bocht, het wringt, stoort, kraakt en piept. Het is een kracht. Dat mist zijn effect niet. Ingetogen Belgen? De concepten vervagen. De Winnie in ons is wakker gemaakt. 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234