Zaterdag 23/01/2021

De zwarte underdog neemt wraak

Truck Turner, Black Mama, White Mama, Black Caesar, Coffy en Foxy Brown. Het zijn enkele stoere titels van het al even stoere blaxploitation-genre, dat in de jaren zeventig met veel geweld en naaktscènes de zwarte Amerikaanse gemeenschap naar de bioscoop moest lokken. Vijf genoemde titels zitten in de zopas uitgebrachte dvd-verzameling The Soul Cinema Collection; wie grondig kennis wil maken met blaxploitation, weet wat gekocht.

Brussel

Van onze medewerker

Ludo Wijnen

The Soul Cinema Collection is geen bloemlezing van de belangrijkste of beste titels uit het genre, maar zorgt wel voor een uitgebreide kennismaking, en dat zelfs zonder noemenswaardige extra's. Verspreid over de vijf titels zijn de voornaamste kenmerken én een aantal van de voornaamste blaxploitation-spelers vertegenwoordigd.

De begingeneriek geeft aan dat deze verzameling afkomstig is uit het archief van American International Pictures, het low budget-productiehuis van Samuel Z. Arkoff en James Nicholson, waar ook Roger Corman het klappen van de zweep leerde kennen. Dat slechts 'merican Internationa' in beeld komt, maakt onmiddellijk duidelijk dat de collectie het slachtoffer werd van het verfoeilijke pan scan-procédé, waarbij de randen van het oorspronkelijke breedbeeld botweg worden weggeknipt. AIP en Roger Corman, die voor eigen rekening ging werken, gaven jong talent de kans om goedkope pulpfilms te maken. Uit die kweekschool kwamen namen als Coppola, Scorsese, De Palma en Jonathan Demme, die bijvoorbeeld tekende voor het scenario van Black Mama, White Mama. Melvin Van Peebles zorgde in 1971 voor de grote doorbraak in het genre met Sweet Sweetback's Badaass Song, een film die hij grotendeels zelf financierde. De titel werd vorig jaar ook nog gebruikt voor de voortreffelijke documentaire over het genre, Baadasss Cinema van Isaac Julien.

Het waren echter niet alleen onafhankelijke studio's die films op maat van het Afro-Amerikaans publiek ging maken. MGM scoorde met Shaft de grootste hit, vooral door de muziek van Isaac Hayes, die ook een Oscar won. Hayes ging zelf overigens ook de acteertoer op als het titelpersonage in Truck Turner. Lang voor Saturday Night Fever, de eerste film waarvan de soundtrack sterk gecommercialiseerd werd, waren blaxploitation-films al een aanleiding om soundtrack en film van elkaar los te koppelen. Daarbij gaven belangrijke zwarte muzikanten een nieuwe invulling aan het begrip soundtrack, hoewel sommigen daarbij wat overdreven enthousiast te werk gingen. Zo kreeg Larry Cohen - de regisseur van Black Caesar - steevast veel te lange muziekstukken aangereikt door James Brown.

Cohens Black Caesar verwijst naar de eerste maffiafilms, zoals Little Caesar. Alleen is het dit keer een zwarte held die zich van straatjongen opwerkt tot het hoofd van de georganiseerde misdaad. De elegante vertolker Fred Williamson, een gewezen ster van het American football, werd prompt een mannelijk rolmodel. Zwarte vrouwen konden opkijken naar Tamara Dobson in Cleopatra Jones en vooral Pam Grier in films als Foxy Brown en Coffy. Laatstgenoemde personages nemen, zoals velen in het genre, het recht in eigen hand en gaan op een gewelddadige manier drugsdealers, corrupte politieagenten en pooiers te lijf. Foxy Brown vindt dat maar de normaalste zaak: "Vigilante justice? Het is zo Amerikaans als appeltaart."

Onderaan de hiërarchie van de kartels bevinden zich de zwarte handlangers, die meestal zelf verslaafd zijn aan drugs. Blaxploitation-films vermeden de negatieve clichés niet, maar plaatsten ze in een nieuwe context. De zwarte antihelden worden steevast uitgebuit door The Man, de blanke die financieel beter wordt van de miserie van de zwarte. Het hoofdpersonage uit Black Caesar stelt orde op zaken door zelf de macht over te nemen. Privé-detectives en wrekers maken meestal schoon schip in gewelddadige scènes. De kroeskop van Pam Grier komt daarbij soms goed van pas om er een klein pistool, wat scheermesjes of een scherpgevijlde speld in te verstoppen.

Hoewel de legendarische filmcritica van The New Yorker Pauline Kael in die dagen ontzet was door vooral het agressieve taalgebruik ("Sinds de oorlog is er nooit nog zo'n racisme in films te zien geweest", schreef ze), ging het vaak gewoon om een omkering van de stereotiepen. Vaak viel de tegenstelling ook weg, zoals in Black Mama, White Mama, waarin Pam Grier aan Margaret Markov zit vastgeketend tijdens hun vlucht uit de gevangenis. In deze variatie op The Defiant Ones krijgen beide personages meer respect voor elkaar, maar verder gaat de stichtende boodschap niet. De revolutie van de idealistische Markov kan Grier gestolen worden. Ze is alleen bekommerd om haar eigen vrijheid die ze met het geld dat ze in de prostitutie verdiend heeft, kan bekostigen. Het begin van de film speelt zich af in een vrouwengevangenis, waar een bewaakster masturbeert terwijl ze de gevangenen ziet douchen. Het is een van de vele gratuite seksscènes in het genre, waarin Pam Grier meermaals uit de kleren gaat. Samen met het vaak expliciet geweld was dat niet de enige reden waarom blaxploitation een bedenkelijke reputatie kreeg. Het feit dat zoveel personages hoer, pooier of junkie zijn, schoot zwarte organisaties voor burgerrechten in het verkeerde keelgat en zij gaven het genre zijn negatief klinkende benaming.

Toch waren het hoogdagen voor zwarte acteurs, regisseurs en filmkijkers. De exploitatie bevond zich niet zozeer op het scherm, maar achter de coulissen, waar ironisch genoeg vooral blanken financieel beter werden van de rage die in de tweede helft van de jaren zeventig ten einde liep. In die periode kwamen de grote studio's tot de vaststelling dat 30 procent van de massa die Jaws en Star Wars ging bekijken uit zwarte wijken afkomstig was. Het leek hen dus zinvoller om dat publiek naar de zalen te trekken met grote kaskrakers, liever dan nog te investeren in een specifiek product. Het afstappen van schuin bekeken pulpmateriaal, dat een hommage kreeg met Pulp Fiction van Quentin Tarantino, lag aan de basis van een trend die zich nog steeds doorzet. Het gokken op grote successen heeft geleid tot een wildgroei van verfilmingen van strips (Spider-Man, The Hulk), videospelletjes (Tomb Raider) en zelfs pretparkattracties (Pirates Of The Carribean). Het ziet er naar uit dat de exploitatie van pulpmateriaal, pulploitation zo u wil, pas nu goed en op veel grotere schaal begonnen is.

Het feit dat zoveel personages hoer, pooier of junkie zijn, schoot zwarte organisaties voor burgerrechten in het verkeerde keelgat

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234