Donderdag 20/01/2022

De ziende blinde delft het onderspit voor de blinde ziener

'Oidipus Rex' van Peter Sellars in het Muziektheater van Amsterdam

Nieuwe rituelen. Daar ging het om toen Peter Sellars enkele jaren geleden in Salzburg zijn visie gaf op Oidipus Rex en de tot een exaltatie van Oidipus in Colonos omgeturnde Psalmensymfonie van Stravinsky. Sellars heeft er nu voor de Nederlandse Opera een volledig nieuwe versie van gemaakt, die nog meer dat rituele karakter beklemtoont en daardoor tegelijk overtuigender en storender is.

In dat ritueel is Sellars namelijk niet alleen de choreograaf maar ook de predikant. En dus begint Sophokles' verhaal, verteld door Antigone (de Amerikaanse actrice Elaine Tse), op de toon van een preek. Dat is om te beginnen al irritant, je denkt: ga weg, man, we moeten je gezedenmeester niet. Cocteau kon dat vatten in één woord: "Après le Sphinx, la peste"; jij hebt er een (Vietnamees uitziende) actrice voor nodig die ons op de achtergebleven gifgassen van de oorlog wijst. Dan roept het in opzichtige, met constructivistische kleurvlakken vervreemde pakken gestoken koor: 'Caedit nos pestis', de pest moordt ons uit, en onderstreept dat nog eens door telkens weer op de grond te vallen en recht te staan en door ten overvloede Sellars' inmiddels bekende gebarentaal te beoefenen. Ook die werkt na enige tijd - vooral omdat niet alle koorleden ze met evenveel overtuiging uitvoeren - op de zenuwen.

Maar misschien is net dat de bedoeling. Want als dan Oidipus (Chris Merritt), die wel een kruising lijkt tussen een handelsreiziger en onze eigen echte koning, zijn volk toespreekt en daarbij met zijn handen evenveel kwebbelt en zichzelf in vervoering brengt als met zijn mond; als die grootspreker telkens weer moet beklemtonen dat hij de 'clarissimus' is, de beroemdste, en daarbij als Mozes de stralen uit zijn hoofd laat schieten, dan kunnen we onze ergernis richten op die ene persoon, die ziende blind is, die de grootste schanddaden begaat en op wie we ons vertrouwen hebben gesteld.

Dan komt Jocaste (Lorraine Hunt) en zegt wat wij denken: "Schamen jullie je niet, vorsten?" De scène die volgt neemt alle reserves weg: in een dans van een bovenaardse ontroering en door alle menselijke afwijzing en rationalisatie ("orakels liegen altijd") heen groeit het besef van de waarheid. Stravinsky trekt hier zoals men weet alle registers van de operageschiedenis van Pergolesi tot Verdi en verder open; Sellars doet hetzelfde (inclusief het voetlicht uit de negentiende-eeuwse opera) en voegt er aan het einde nog een ultiem wapen aan toe: als Oidipus hulpeloos achterblijft, is het plots uit met de gebarentaal, de koning is een hoopje mens, een bedelaar geworden, die er veel armer aan toe is dan de door zijn kennis van de waarheid koninklijke vierdewereldfiguur Tiresias. De ziende blinde delft het onderspit voor de blinde ziener en ziet het teken van de driesprong in zijn hand.

Hier zwijgt de predikant en spreekt het lichaam. Antigone, het geweten dat altijd spreekt, wordt vervangen door Ismene, die dansend zegt wat niet uit te spreken is (de Koreaans-Amerikaanse danseres Sen Hea Ha). Het ritueel dat tot slot tijdens de psalmensymfonie wordt opgevoerd en waarin Oidipus als een lichtend vierkant in de hemel wordt opgenomen, herinnert aan Parsifal en wekt dezelfde mengeling van ontzag en ergernis, van angst voor het verhevene en even grote angst voor de perversie ervan op. De vraag blijft: zijn dit de nieuwe rituelen? En zo ja, willen we die wel?

Eén ding is zeker: op een eigenaardige manier blijken ze te passen bij de hypnotiserende muziek van Stravinsky. Misschien is dat ook omdat Hans Vonk ze met het (uitstekend spelende) Radio Filharmonisch Orkest ontdoet van de neoklassieke afstandelijkheid en er haast Beethoveniaanse kleuren en accenten in legt, aspecten van medelijden en woede. Zo ook de zangers. Natuurlijk is Chris Merritt met zijn schetterende tenor en soms benaderende intonatie al eens irritant, maar dan wel net als Oidipus; en als deze zijn macht heeft verloren, is er ook een andere, gevoelige en echte Merritt hoorbaar. Lorraine Hunt is (ook vocaal) een prachtige Jocaste, minder vorstelijk misschien dan andere die haar zijn voorgegaan, maar zeker even waar en menselijk. Creon, Tiresias en de boodschapper zijn eigenaardig genoeg één persoon, Willard White, in drie gedaanten: een verwarrende en tot nadenken stemmende oplossing. Hij maakt indruk, net als Thomas Randle (de herder), maar niet zoveel als het koor van de Nederlandse Opera, dat veel beter zingt dan het acteert.

Er is overigens nog iets veranderd sinds Salzburg: het decor. Terwijl het Oostenrijkse architectenbureau Coop Himmelb(l)au toen het Festspielhaus had gedeconstrueerd en op de bühne met technologische hoogstandjes de voorbijschrijdende tijd en de tegenstelling tussen zien en blind zijn visualiseerde, hebben zij nu met elementen (of zijn het restanten?) uit dat decor een eenvoudige en veelvuldig interpreteerbare ruimte gebouwd. In plaats van al die mogelijke (psychoanalytische en mythische) betekenissen op te sommen en daardoor te profaneren, past het hier te leren van Ismene en te zwijgen.

Stephan Moens

Nog voorstellingen in het Muziektheater in Amsterdam op 6, 10, 13, 16, 19, 22, 25, 28 en 30 maart.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234