Vrijdag 03/02/2023

De ziel in het landschap

Dreams of nature. Symbolisme van Van Gogh tot Kandinsky tot 17 juni in Van Gogh Museum, Paulus Potterstraat 7 (Museumplein), Amsterdam. Dagelijks 10-18u., vrijdag tot 22 u. www.vangoghmuseum.nl

reams of Natureis een ambitieuze tentoonstelling die met zeventig schilderijen een imposant overzicht geeft van het symbolistische landschap in Europa. Van Van Gogh tot Kandinsky, van Finland tot Italië. De curatoren wilden een zo volledig mogelijke staalkaart bieden en hebben ook een handvol uitstekende Belgische kunstenaars opgenomen, onder wie Ensor, Khnopff, Spilliaert, Degouve de Nuncques en Georges Lemmen.

Symbolistische landschappen neigen naar het sublieme en de tentoonstelling baadt dan ook in een esthetische, licht melancholische sfeer. Maar monotoon of steriel is ze nergens: dat komt door de grote variatie binnen de landschappen en het feit dat de curatoren de controverse niet schuwen. Zo nemen ze een werk van Claude Monet op, een van de schilderijen uit zijn bekende serie Hooibergen.

Monet. Is dat geen impressionist? "Hij is niet alleeneen impressionist", antwoordt curator Richard Thomson van de universiteit van Edinburgh. "Het is duidelijk dat Monet in dit schilderij de emotieve karakteristieken van het landschap in de verf wil zetten." Monet schildert in Hooibergen, sneeuweffect(1891) een bijna surrealistisch tafereel in tegenlicht en 'onwerkelijke' kleuren. De hooimijt lijkt bijna te zweven in het werk waarin voorts geen mens voortkomt. Monet is hier, net als in zijn latere Waterlelies,niet in de eerste plaats bezig met de zichtbare werkelijkheid.

Europees project

Door Monet - en ook anderen, zoals Van Gogh en Kandinsky - in de tentoonstelling op te nemen, willen de curatoren het debat over het symbolisme aanzwengelen. Thomson is, samen met cocurator Rodolphe Rapetti (Parijs), al een tijdlang bezig met een Europees project dat Redefining European Symbolism heet (http://sites.ace.ed.ac.uk/symbolism/). "We willen de labels uit de kunstgeschiedenis aan een grondig onderzoek onderwerpen, de schotten af en toe eens ophalen en de kunstenaars en hun werken tegen het licht houden", zegt Thomson.

De tentoonstelling in het Van Gogh Museum wil in de eerste plaats laten zien dat er in de tweede helft van de negentiende eeuw meer was dan alleen maar impressionisme. Het vaak veronachtzaamde symbolisme ging regelrecht tegen dat impressionisme in. "Terwijl de impressionisten uitgaan van reële observatie in de open lucht en één moment willen vastleggen, was voor de symbolisten het landschap een reflectie van de ziel", zegt Thomson. "Hun schilderijen zijn sterk verbonden met muziek en poëzie. Zo gaf Whistler zijn schilderijen titels van muziekstukken, zoals Nocturne grijs en zilver. Het zijn landschappen van de geest, die zich afzetten tegen naturalisme en industrialisatie." Toch zijn de symbolisten niet gekant tegen de moderniteit: in hun werken verkennen ze onbekende gebieden van de psyche - angst, onderbewustzijn en vervreemding - parallel met de nieuwste ontdekkingen van de psychoanalyse. Denk aan de unheimliche nachtschilderijen van Léon Spilliaert en de dreigende schemerlandschappen van Frans von Stuck.

Even vaak tonen de symbolisten een bijna ideale natuur, waarin nog een vleug mysterie hangt, zoals Het meer van Keitele (1905) van Akseli Gallen-Kallela. Een oneindig landschap waar de Finse schilder sporen in het water trekt, weinig meer dan de suggestie van een menselijke of mythische aanwezigheid. Het meer van Keitele vertoont strak geometrische patronen, een soort evenwicht dat we ook terugvinden in het symmetrisch opgebouwde, serene schilderij Het dodeneiland (1886) van Arnold Böcklin en de strakke, uitgepuurde boompartijen van Prins Eugen.

Fabrieken, spoorwegen, mensenmassa's en socialisme ontbreken in de ideale, droomachtige wereld der symbolisten. Hooguit een tempelruïne wijst erop dat de 'huidige' samenleving in verval verkeert en weinig meer is dan een glimp van wat de beschaving ooit was. Khnopff focust in een landschap op een oud bruggetje. Er is geen lucht en geen horizon te zien. Alleen een claustrofobie van zuigend groen, dat het landschap optilt tot een andere werkelijkheidsniveau.

Als er al mensen voorkomen in de symbolistische landschappen, gaat het om peinzende, starende en melancholische figuren (Munch), figuren uit lang vervlogen tijden (Léon Bakst) of inwoners van primitieve gemeenschappen (Gauguin), waar de moderniteit nog niet doorgedrongen is. Als er al een stad wordt geschilderd, is ze leeg, oud en bevreemdend. Voor Bruges-la-Morte is een prominente rol weggelegd.

Dreams of Nature zorgt ook voor een aantal ontdekkingen. De Catalaanse schilder Joaquim Mir maakte een reeks schilderijen van rotsen en grotten op Mallorca, waarin de tijd voelbaar wordt, Het meer van Lucien Lévy-Dhurmer is ondergedompeld in een etherisch, melancholisch blauw, en schrijver August Strindberg verkent in twee kleine schilderijen op sublieme wijze de grens van de abstractie.

Om allerlei redenen ontbreken Klimt en Kupka, maar dat wordt goedgemaakt door een weelde aan werk, dat op z'n best is als de werkelijkheid opgeladen wordt met verbeelding, bevreemding of een onpeilbaar verlangen naar een onbereikbare wereld.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234