Dinsdag 19/01/2021

De zeven in de pampa

Opnieuw een meesterwerk van Juan Filloy: 'De bende...'

La cloche, le clochard, la clocharde, clocharder. Weet je dat er zelfs iemand aan de Sorbonne gepromoveerd is op een proefschrift over de psychologie van de clochard.' 'Dat is mogelijk,' zei Oliveira. 'Maar zij missen een Juan Filloy om een Caterva voor ze te schrijven. Wat zou er trouwens van Filloy geworden zijn?' Natuurlijk kon la Maga dat niet weten, al was het alleen maar omdat ze zijn bestaan niet kende."

Het citaat komt uit Rayuela: een hinkelspel van Julio Cortázar, de literaire bijbel van de Latijns-Amerikaanse tegencultuur. Onder de honderden, misschien wel duizenden literaire namen die Cortázar in zijn roman verwerkt heeft, zijn er een paar die bijna niemand nog kent. Een daarvan is Juan Filloy, auteur van een zeker boek Caterva (eigenlijk moeten er drie puntjes achter). Dat boek verhaalt van de tocht van zeven mystieke zwervers door het noorden van Argentinië, maar meer nog door de pampa en de sierra van hun eigen geest. Filloys linyeras (bedelaars, armoezaaiers) zijn als de geliefde clochards van Cortázar: metafysische zwervers, cronopios in het Cortazariaans, verkenners van de onvermoede kanten van het bestaan. Het boek Caterva... is zopas in het Nederlands vertaald.

Maar wie is die Filloy? Weinigen weten wat er van hem geworden is. In Argentinië zijn slechts een paar van zijn boeken in de handel verkrijgbaar. Een kennis van me die onlangs in Buenos Aires is geweest, vond in de grote Librería del Turista slechts één titel: Op Oloop. Dat is eigenlijk te gek voor woorden als je weet dat Filloy naar men aanneemt zowat zestig boeken geschreven heeft. Ongeveer de helft daarvan is ooit in druk geweest, echter nooit bij een grote uitgeverij, soms alleen in een privé-editietje bestemd voor de vrienden. Raar is ook dat een levende, nog steeds actieve auteur (al is hij 104), steeds weer geassocieerd wordt met een boek uit 1934. Filloys 'tweede meesterwerk', het pas vertaalde Caterva..., dateert overigens ook van voor de oorlog: 1937.

In het buitenland is de situatie zo mogelijk nog hopelozer. Er bestaat geen enkele vertaling van Filloys werk, in geen enkele Europese of Aziatische cultuurtaal. De uitzondering vormt het Nederlands, dankzij de goede zorgen van uitgever en goudzoeker George Coppens en vertaler Arie van der Wal. Een paar jaar geleden verscheen Op Oloop in vertaling, het knotsgekke verhaal van de Finse positivist en controlefreak Optimus Oloop die om tien uur 's ochtends zonder aanwijsbare reden op drift raakt, het etmaal van zijn leven beleeft en de volgende morgen om 5 uur 49 dood is. Ik heb het boek indertijd "een 'meesterwerk uit het niets" genoemd.

Behalve een meesterwerk was Op Oloop ook een raar boek. Op mijn plank staat het in de buurt van andere merkwaardige, moeilijk te classeren romans als Onverzadigbaarheid van S.I. Witkiewicz (1930) of het nog niet vertaalde Mangeclous van Albert Cohen (1938). De Juan Filloy van Op Oloop is duidelijk beïnvloed door de Franse literatuur van het fin de siècle (symbolisme) en door de historische avant-garde (futurisme, dada, surrealisme). Men zou hem een modernist kunnen noemen, al betekent modernismo in de Spaanstalige wereld wat anders dan in de rest van Europa. Uit de Spaanse en Latijns-Amerikaanse traditie onthouden we nog de invloed van de historische barok en het esperpento (groteske literatuur). Over al die invloeden zal ooit een lijvige wetenschappelijke studie geschreven worden, maar het bijzondere is dat men Op Oloop ook daarzonder kan lezen. Filloy is namelijk een auteur met een onvervreemdbaar eigen stijl. Al ontgaan je onvermijdelijk vele culturele referenties, dit proza dwingt je voort naar het einde. Ook in Caterva... gebeurt dat.

'Caterva' is gewoon Spaans voor 'bende'. De vertaler voegde er een lidwoord aan toe om in het Nederlands tot zeven letters te komen. Dat was nodig, want alle zestig boektitels van Filloy bestaan nu eenmaal uit zeven letters. Ook het symposium uit Op Oloop bestond uit zeven disgenoten en er zijn zeven bendeleden. Het betekent allemaal niets, behalve misschien dat Filloy de 7 een mooi en mystiek getal vindt. Dit pseudo-pythagoreïsche gestoei met een cijfer toont alleen maar aan hoe eigenzinnig en speels Filloy met literaire conventies omspringt. Geen norm of hij heeft hem joyeus overtreden. En dat voor een man die jarenlang een respectabel rechter was in het brave en doodsaaie provinciestadje Río Cuarto. De bende... valt moeilijk te karakteriseren. Gemakshalve noem ik het een experimentele roman, waarbij ik er maar even aan voorbijga dat elke goede roman eigenlijk een experiment is. Het bende-experiment gaat als volgt: men neme zeven personages van verschillende nationaliteit, met een verschillende achtergrond, een verschillend temperament en een verschillend gedachtengoed. Er zitten een Fransman bij en een Latijns-Amerikaan, een geciviliseerde en een barbaar, een mysticus en een positivist, een asceet en een seksverslaafde, een gewezen bankdirecteur en een beroepsrevolutionair. Eén iets hebben die zeven echter gemeen: ze zijn allen op de een of andere manier gebroken mensen. Men heeft op hun ziel getrapt of ze dragen een verschrikkelijk geheim met zich mee. Men brenge die zeven in eenzelfde situatie. Samen stelen ze in Buenos Aires 63.000 peso en slaan ze op de vlucht naar het noorden. De bende... is de beschrijving van die vlucht - of is het een toeristische vakantie, een pelgrimstocht, een mystieke opgang of simpelweg een reclametekst voor de Argentijnse spoorwegen? De roman biedt de beschrijving van een groepsdynamiek. Van wederzijdse aantrekking en afstoting, vertrouwen en haat, van het vormen van een gemeenschappelijk ideaal en het afbrokkelen daarvan. Een echte plot is er niet, of beter: die ontwikkelt zich pas gaandeweg. Bij elke etappe ontdekken de zeven weer wat nieuws.

Het stramien van De bende... is dat van een reisverhaal, maar dan van een fantastische of zelfs metafysische reis. Pittoreske plaatjes ontbreken. Gebeurtenissen daarentegen komen nooit alleen. Ze zijn symbolisch beladen, als men er tenminste in slaagt ze te duiden. Wat op het eerste gezicht chaotisch leek, blijkt deel te zijn van een geheime code. Toeval wordt lotsbestemming en verkruimelt dan weer. Een verwaarloosd detail kan fataal zijn. De bende... is soms een onheilspellend boek.

Filloy vat de roman op als een magneet die allerlei gruis aantrekt. Zoveel gruis hoopt zich op dat men op den duur de magneet niet meer ziet, maar hij is er nog wel. De bende... is ook een beetje een pak van Sjaalman vol schijnbaar nutteloze uitweidingen over eetgewoonten, mode, snobisme, de stad Córdoba in Argentinië, de Spaanse taal, de Zwitserse horloge-industrie, het nut van geheimschrift, de verhouding tussen kunst, wetenschap en geloof...

Niet alleen worden uiteenlopende onderwerpen essayistisch behandeld, ook het stijlaanbod is gevarieerd. De bende... bevat verschillende registers en genres: lijstjes, lyriek, elegie, begrafenisrede, politiek debat, plechtige redevoering, cafépraat, preek, aforismen, gedachtenspinsels, kranteartikel, apologie, testament, brief... Over het algemeen valt op hoe briljant het boek geschreven is. Filloy betoont zich een virtuoos die graag uitpakt, maar ook het groteske niet schuwt. Vaak zit hij op de rand van de kitsj, een enkele keer erover. Nu is de aantrekkingskracht van De bende... precies gelegen in het samenbrengen van contrasten en onverzoenlijkheden. Zo is de woordkeuze precieus, maar de analyse van de toestand meedogenloos. Filloy schrijft de ergste dingen op een kunstzinnig-geraffineerde wijze. Stilistische jubel gaat gepaard met hartgrondig pessimisme, hooggestemde esthetiek met een vlijmscherpe aanklacht van sociale misstanden. Van dergelijke paradoxen moet Filloy het hebben. De bende... is een schitterend boek, waarover het laatste woord nog niet gezegd is.

Juan Filloy (uit het Spaans vertaald door Arie van der Wal), De bende..., Coppens & Frenks, Amsterdam, 432 p., 1.700 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234