Donderdag 25/02/2021

De zendingsdrang van de mormonen

Eind vorig jaar raakte Salt Lake City in opspraak omdat zij leden van het Internationaal Olympisch Comité zou hebben omgekocht. De stad, Utah en de rest van de wereld waren geschokt. En toen bleek dat er ook mormonen in het wervingscomité voor de Spelen hadden gezeten, gniffelde Amerika. De mormonen, die bekendstaan om hun onbesproken gedrag - geen alcohol, geen tabak, geen koffie of thee - bleken toch hun handen vuil te hebben gemaakt. 'Wij hopen dat de wandaden van een paar van onze leden niet op het conto van de Kerk in zijn geheel komen. Dit is geen representatief gedrag geweest.'

Janet Johns groeide op in de stad Salt Lake City in het Amerikaanse Utah maar haar familie was niet mormoons en geen lid van de Church of Jesus Christ of the Latter-day Saints. "Wij voelden ons anders", zegt ze. "Wij werden niet helemaal geaccepteerd en we waren in de minderheid." Als Johns terugkijkt op de periode meer dan vijftig jaar geleden herinnert ze zich dat niet-mormonen tweederangsburgers waren. Dat werd des te meer gevoeld omdat het oorlog was. Veel levensmiddelen waren ook in de Verenigde Staten tijdens de oorlog op de bon en er was voortdurend een tekort aan essentiële levensmiddelen, zoals suiker. "De mormonen zorgden wel voor elkaar maar niet voor buitenstaanders", zegt ze. "Mormonen hebben van oudsher de gewoonte om te hamsteren. Dat moet van hun Kerk, voor het geval de wereld wordt getroffen door plagen of iets dergelijks. Zij hadden dus zelf geen gebrek. Ze deelden het echter alleen met elkaar en niet met anderen." Uiteindelijk verhuisde de familie Johns toen Janet zelf nog vrij jong was. De ouders waren bang dat de oudere kinderen met mormonen zouden trouwen en zich zouden bekeren.

De staat Utah wordt gedomineerd door mormonen. Zeventig procent van de staat en 55 procent van de hoofdstad Salt Lake City is lid van de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen. Als ze over hun Kerk spreken, gebruiken ze nooit het woord mormonen. "De term 'mormonenkerk' beschouwen wij als een bijnaam", zegt Dale Bills, pr-woordvoerder van de mormonen in Salt Lake City. "Wij gebruiken liever de volledige naam, LDS-kerk of gewoon de Kerk."

Salt Lake City heeft de Olympische Winterspelen voor 2002 toegewezen gekregen. Eind vorig jaar raakte de stad echter in opspraak omdat zij leden van het Internationaal Olympisch Comité (IOC) zou hebben omgekocht en buitenproportionele geschenken zou hebben gegeven. Salt Lake City, Utah en de rest van de wereld waren geschokt, en toen bleek dat er ook mormonen in het wervingscomité voor de Spelen hadden gezeten, gniffelde Amerika. De mormonen, die bekendstaan om hun onbesproken gedrag - geen alcohol, geen tabak, geen koffie of thee - bleken toch hun handen vuil te hebben gemaakt. De hoogste kerkelijke leiding wist een paniekstuip in het openbaar te onderdrukken maar binnenshuis was men woedend. Uiteraard werden de praktijken meteen afgewezen en het gedrag van de betrokkenen werd veroordeeld. De Kerk haastte zich ook te verklaren dat ze nooit officieel steun voor de Spelen had uitgesproken, al had de Kerk vlak voor het schandaal losbarstte mormonen opgeroepen in 2002 als vrijwilligers mee te doen.

Inmiddels is het duidelijk dat tientallen IOC-leden misbruik maakten van een systeem dat al jaren bestond en dat de mormonen niet hebben uitgevonden. De grote schoonmaak moet vooral gebeuren in Lausanne, waar het IOC is gevestigd, en niet zozeer in Salt Lake City. "Wij hopen dat de wandaden van een paar van onze leden niet op het conto van de Kerk in haar geheel komen", aldus Bills. "Dit is geen representatief gedrag geweest."

"Dit schandaal is er het bewijs van dat de Olympische Spelen om geld draaien", zegt Thayne Robson, hoogleraar economie aan de Universiteit van Utah. "Een stad die de Spelen graag wil hebben, kan te gretig worden. In omstandigheden waarin IOC-leden hun eigen beloningen bepalen, durft een stad niet zo gauw 'nee' te zeggen." Robson, die zelf lid is van de Kerk, vindt het niet typisch een schandaal van de mormonen, al zegt hij wel: "Mensen met sterke religieuze overtuigingen denken dat ze betere normen hebben dan anderen. De LDS-gemeenschap schreeuwt om positieve publiciteit. Men heeft altijd iets messianistisch."

De mormonen hebben wereldwijd tien miljoen gelovigen, van wie driekwart buiten de VS. De staat Utah heeft de meeste mormonen, daarna volgt binnen de VS de staat Californië en de derde is Idaho. Buiten de VS is Brazilië het land met de meeste mormonen. Het is een geloof met een sterke missiedrang. Jongeren worden aangemoedigd om zich anderhalf of twee jaar op eigen kosten te laten uitzenden door hun Kerk. Ze gaan dan in de VS zelf of elders van deur tot deur om zich te presenteren, zonder overigens de voet tussen de deur te steken. Het zijn geen Getuigen van Jehova. Het geloof van de mormonen is christelijk maar zij wijzen de katholieke en protestantse leerstellingen af. Zij erkennen de bijbelse openbaring maar dat is volgens hun slechts de helft van het verhaal. Volgens de mormonen heeft Jezus Christus zich in het begin van de vorige eeuw geopenbaard aan de Amerikaan Joseph Smith en hem het Boek Mormon doorgegeven op een aantal gouden tabletten. Dat boek is een vernieuwing van de bijbel en gaat volgens de mormonen terug naar het begin van het christendom. Het Boek Mormon wordt door mormonen wel aangeduid als 'een ander Testament'.

De grote profeet van de mormonen is Joseph Smith, die begin vorige eeuw, op veertienjarige leeftijd, voor het eerst een openbaring kreeg in het dorp Palmyra in de staat New York. God verscheen samen met zijn zoon aan Smith, die onder de indruk is maar alleen nog denkt aan zijn eigen zielenheil. Enkele jaren later verschijnt een engel aan hem die zich openbaart als Moroni, zoon van Mormon. Smith krijgt de opdracht enkele gouden tabletten te zoeken die begraven liggen bij een dorp in de buurt. Hij vindt ze maar kan er nog niets mee aanvangen. Pas na vijf jaar, na elk jaar de tabletten te hebben opgezocht, krijgt de nu eenentwintigjarige Smith de opdracht de tabletten te gaan vertalen. Het is inmiddels 1827 en Smith zet zich aan zijn taak. Van achter een gordijn dicteert hij de vertaling van het 'oud-Egyptische schrift', zoals hij het zelf noemde. Het is geen letterlijke vertaling maar een waarbij Smith zijn gezond verstand gebruikt om aanpassingen te maken. De schrijver die het dictaat opneemt, neemt de eerste 116 pagina's mee om aan zijn vrouw te laten zien en raakt ze kwijt. Ze zijn nooit meer opgedoken. Een verontruste Smith gaat in beraad en krijgt weer een visioen dat hij nu een andere versie moet maken. Aldus geschiedde en uiteindelijk, in 1830, verschijnt het Boek Mormon voor het eerst in druk. Hoewel de verschijning van de Engel Moroni binnen de mormonenkerk net zo belangrijk is, beschouwt men de verschijning van het Boek Mormon als het echte begin van de godsdienst, de enige christelijke religie van Amerikaanse bodem.

Aan het begin van de vorige eeuw waren er veel sektes die nieuwe richtingen binnen de Kerk predikten. Er waren in het gebied waar Smith opgroeide, het westen van de staat, ook veel gelukszoekers en goudgravers. Er gingen voortdurend hardnekkige geruchten dat er schatten van indianen in de grond zaten, zodat Jan en alleman aan het graven was. Er ontstond een heuse industrie van gravers, schatzoekers, kaartlezers, waarzeggers en zieners. Tijdgenoten en de eerste critici hebben geprobeerd Smith af te doen als een charlatan, maar dat is duidelijk niet gelukt. Historici die geprobeerd hebben Smith te bestuderen in de context van zijn tijd hebben zich altijd afgevraagd waarom juist hij succes had met zijn leer. Zelfs binnen de eigen Kerk zijn de geschiedschrijvers niet blind geweest voor de aantrekkelijkheden van Smiths leer.

Ten eerste claimde Smith dat hij de ware Kerk terugbracht bij de mensen. Na achttienhonderd jaar betrekkelijke stilte vanuit de hemel kon Smith prat gaan op een verschijning van God en een herstel van het priesterschap van de apostelen. Binnen de mormoonse Kerk hebben priesters een zeer groot gezag. De president van de Kerk is zelfs een profeet en krijgt zijn wijsheid direct ingefluisterd door God. Dat sprak de mensen aan. Smith ging terug naar de bijbel. Niet alleen was het Boek Mormon een soort bijbelboek, ook herschreef hij andere delen van de bijbel omdat daar vertaalfouten in zouden zijn geslopen. De vernieuwing van het christendom zoals Smith het predikte, betekende geen verwerping van andere christelijke vormen maar simpelweg een aanvulling. Ten slotte was de inhoud van het Boek Mormon cruciaal. Het boek vertelt het verhaal van een gezin dat in 600 voor Christus uit Jeruzalem wegtrekt en met God als leidraad in Amerika terechtkomt. Het gezin telde drie zonen die ruzie kregen. Daaruit vormden zich vijandig gezinde stammen. Eén stam bleek in de vijfde eeuw na Christus uiteindelijk de sterkste te zijn, de Lamanieten, en zij werden de voorvaderen van de latere indianenstammen. Volgens het Boek Mormon is het wachten op blanke 'bevrijders' die de godsdienst zullen herstellen. Daarmee verklaarde Smith in één klap de herkomst van de indianen, waar destijds veel over gesproken werd, en maakte hij van immigranten in de nieuwe wereld bevrijders. Het Boek Mormon bleek later verrassend veel overeenkomsten te vertonen met de mythologie van sommige indianenstammen, die zij overgeleverd hadden gekregen van hun voorouders. Volgens mormonen was dat een bewijs van de juistheid van het Boek Mormon, volgens critici was het een bewijs dat Smith zijn materiaal voor het Boek Mormon her en der bijeengeplukt had. Een andere bron die Smith altijd wordt nagedragen zou een roman zijn van Solomon Spaulding uit het begin van de vorige eeuw. Daarin zijn het de Romeinen die de oversteek naar Amerika wagen. Sommige passages in de roman zouden sterk overeenkomen met die in het Boek Mormon. Ook wordt Smith altijd nagedragen dat de rituelen die de mormonen in hun tempel uitvoeren overgenomen zijn van de vrijmetselaars.

Smith ging van New York naar de staat Ohio en weer later ging de groep verder naar de staat Missouri. Dat zou een gebied zijn dat voorbestemd was voor de mormonen. Het werd de groep echter bijzonder lastig gemaakt door de plaatselijke bevolking, zodat opnieuw besloten werd terug te gaan naar het oosten. De mormonen waren welkom in het dorp Commerce in Illinois, dat omgedoopt werd in Nauvoo. Duizenden hadden zich inmiddels bekeerd tot het nieuwe geloof. Smith had missionarissen erop uitgestuurd en een van hen, Brigham Young, had zeer veel succes in Engeland. Talloze Engelsen zagen omstreeks 1840 in Amerika een nieuw land dat hen ook een nieuw geloof bood.

Velen kwamen terecht in Nauvoo, dat al spoedig na Chicago de tweede stad in Illinois was. Zoals overal waar de mormonen zich vestigden, waren ze de gevestigde belangen al gauw een doorn in het oog. Smith was de onbetwiste leider en in bijvoorbeeld de plaatselijke politiek was zijn voorkeur voor een hoogwaardigheidsbekleder meteen de beslissende stem in de verkiezingsstrijd, want iedereen volgde hem. Ook in Nauvoo keerde het tij zich tegen de groep. Een kritische groep binnen de eigen Kerk begon een eigen krantje, de Expositor, en publiceerde artikels over het seksuele leven van de topfunctionarissen binnen de Kerk. Smith zou volgens de tegenstanders al sinds 1835 polygamie hebben beoefend en ook hoge kerkfunctionarissen de toestemming hebben gegeven er meerdere vrouwen op na te houden. De rechtvaardiging was dat de oude profeten ook meerdere vrouwen hadden. Bovendien was het concept gerechtvaardigd om een patriarchale gemeenschap in stand te houden. Smith heeft de polygamie wel gepraktiseerd maar nooit verdedigd. De aantijgingen van zijn critici in de Expositor beschouwde hij als laster en Smith liet niet alleen de gehele oplage van de krant maar ook de drukpers vernielen. Dat was koren op de molen van de tegenstanders van de mormonen. Men eiste de gevangenneming van Smith en zijn broer Hyram. De onrust in de streek duurde een aantal dagen, totdat Smith besloot zich over te geven en een proces af te wachten. Een woedende menigte bestormde op 27 juni 1844 de gevangenis en vermoordde de twee broers. De bewakers die zouden hebben geprobeerd hen tegen te houden, schoten volgens de overlevering met losse flodders.

Smith was juist in die tijd zijn zinnen gaan zetten op het presidentschap van de Verenigde Staten. Hij vormde een Raad van Vijftig, die een politieke basis moest leggen daarvoor. Vertegenwoordigers van de Kerk waren in verscheidene delen van het land bezoeken aan het afleggen om steun te krijgen voor Smiths' ambities. Een van die vertegenwoordigers was Brigham Young. Het duurde meer dan drie weken voordat hij op de hoogte was van Smiths' dood. Intussen was er grote ontreddering onder de mormonen. Smith was niet alleen de leider van de groep geweest maar ook degene van wie alle openbaringen afkomstig waren. De tegenstanders werden agressiever en de gemeenschappelijke vijand wekte als een bindmiddel voor de mormonen zelf. Het werd de leiders duidelijk dat ze opnieuw zouden moeten verhuizen. Deze keer werd het een ware exodus van bijbelse proporties die de mormonen voorgoed moest isoleren van de vijandige wereld. Dat gebeurde onder leiding van Brigham Young, een ongeschoolde maar zeer goede organisator die een autoritaire leider was. Van Young is maar één geschrift overgeleverd, en dat heeft betrekking op de migratie naar het westen. Young leidde de groep naar Utah. Eerst stuurde hij verkenners die onderweg ook al moesten beginnen met het zaaien van gewassen voor de duizenden die het jaar erna langs zouden komen. De voorhoede van de groep vertrok in februari 1846 maar Young zei dat de mensen moesten vertrekken zodra ze klaar waren. Omstreeks september van dat jaar was Nauvoo verlaten.

De expeditie van duizenden mormonen was een belangrijke bijdrage tot de vorming van de Kerk en neemt nog steeds een voorname plaats in in de geloofsbeleving. De mormonen beschouwen hun tocht als vergelijkbaar met de uittocht uit Egypte en binnen de godsdienst heeft hij ook zeker die waarde. De duizenden gelovigen trokken naar de omgeving van Omaha in de staat Nebraska en overwinterden daar. De enorme stroom mensen deed spontaan een stad ontstaan met zevenhonderd huizen. Die werd Winter Quarters genoemd en de locatie is vandaag nog te vinden aan de noordrand van Omaha. In april 1847 ging bijna iedereen weer verder maar Winter Quarters bleef bestaan voor de duizenden mormonen die nog zouden volgen. Tot 1869, toen er spoorwegen werden aangelegd, volgden zeventigduizend mormonen dezelfde uitgelegde route. De voettocht van tweeduizend kilometer, van de staat Illinois naar de Rocky Mountains, was niet zonder gevaren of ontberingen. Ongeveer zesduizend migranten vonden onderweg de dood. De gelovigen zagen het als een beproeving van God, die wilde zien of het geloof wel sterk genoeg was. De mormonen verhalen ook van wonderen die hun onderweg overkwamen. De rivier bevroor, zodat die gemakkelijker over te steken was, en toen er honger was, viel er een zwerm kwartels uit de lucht.

Een eerste groep onder leiding van Brigham Young kwam in juli 1847 aan in het bekken van de Salt Lake. De bergpas heet nu Immigration Canyon en daar reed Young in zijn wagen doorheen. Hij was ernstig ziek geworden maar toen hij het landschap zag, zei hij: "Dit is de juiste plaats." De mormonen streken neer in wat nu Utah is maar toen nog aan Mexico toebehoorde. Ze ploegden en zaaiden om nog net een oogst binnen te kunnen halen. Young stuurde missionarissen uit en zij stichtten onder meer Las Vegas en San Bernardino in Californië. Young had het idee om van het westen een grote staat te maken die hij Deseret wilde noemen. Dat is niet doorgegaan. Zelfs voor Utah duurde het nog bijna vijftig jaar na de komst van de mormonen in Salt Lake voor het toetrad tot de Verenigde Staten. Reden daarvan waren onder meer de verhalen over polygamie die de ronde deden en de geslotenheid van de mormonengemeenschap. In werkelijkheid zou misschien maar 2 procent van de mannen polygaam zijn geweest. Het duurde echter lang, tot 1890, voor de Kerk de praktijk officieel afwees, zodat pas daarna Utah serieus een kandidaat voor staat was.

In de begintijd dat de mormonen zich in Salt Lake City vestigden, werd het gebied door de VS overgenomen van Mexico. Tegenstanders van de mormonen begonnen een hetze tegen de groep en een waarnemer kwam uit het gebied terug met de mededeling dat de mormonen van plan waren de macht te grijpen. Een militaire expeditie van enkele duizenden zou de mormonen wel even mores leren. Young mobiliseerde wel manschappen maar ging strijd uit de weg. Hier en daar waren er wat guerrilla-aanvallen maar Young had de mormonen ook geïnstrueerd bloedvergieten te vermijden. Dat gebeurde ook grotendeels. Juist in die tijd deed zich echter een ernstig incident voor tegen alle regels in. In het zuiden van de staat overviel een groepje mormonen, verkleed als indianen en met hulp van indianen, in 1857 een trein vol landverhuizers die naar het westen trokken. Honderd twintig burgers werden daarbij vermoord. Hoewel Young de daad afwees en de schuldigen die konden worden gevonden zijn geëxcommuniceerd, is de gebeurtenis nooit helemaal opgehelderd.

De LDS-kerk heeft veel moeite met kritiek. De leiding is als de dood voor slechte publiciteit en de soms felle reactie daarop maakt de zaak er alleen maar erger op. Een plaatselijk tv-station in Salt Lake City, KSL, dat banden heeft met de Kerk, moet dat keer op keer aan den lijve ondervinden. In de jaren zeventig hield de Kerk documentaires tegen, zoals Mormoonse vrouwen en depressies, er volgden ook reprimandes als op het journaal van een vliegtuigkaper werd gezegd dat hij "een voormalige student van Brigham Young University" was. De Kerk wilde niet in verband worden gebracht met ordinaire misdadigers. Ook niet met schandaal trouwens.

Spence Kinard was jarenlang de nieuwsredacteur van KSL. Hij was verantwoordelijk voor hoe het nieuws werd gebracht en wat er op tv werd getoond. "Alles wat met geld te maken had, lag gevoelig", vertelt hij. "Ook geloofsdissidenten moesten we voorzichtig behandelen. Verder is de vraag of vrouwen priesters moeten kunnen worden al jaren actueel en ik herinner me dat het in 1978 een enorme kwestie was dat vanaf toen zwarten ook priester konden worden. Dat kon daarvoor niet."

Kinard was ook achttien jaar lang degene die elke zondag de introducties verzorgde van het Mormon Tabernacle Choir, dat elke zondagochtend in bijna de gehele VS te horen is. Het is het oudste doorlopende radioprogramma in de Amerikaanse ether. Kinard studeerde eind jaren zestig korte tijd aan Columbia University, werkte bij CBS en hielp de ruimtevluchten van Apollo 11, 12 en 13 verslaan. Terug in Salt Lake City, waar hij was opgegroeid, kon Kinard bij KSL aan de slag. "Al een jaar later werd ik hoofdredacteur nieuws en voorganger van de radio-uitzendingen", zegt Kinard, die nu bij de Utah Travel Council werkt. "Ik was nooit een officiële woordvoerder maar ik werd wel beschouwd als een stem van de Kerk."

In 1991 raakte Kinard in moeilijkheden met de Kerk omdat hij een buitenechtelijke verhouding kreeg met iemand binnen KSL. Kinard werd er hard voor gestraft, omdat hij de Kerk in opspraak bracht. "Er was veel ophef over", aldus Kinard. "Het haalde zelfs The New York Times", zegt hij niet zonder trots. "Ik raakte echter mijn baan kwijt en ook mijn functie bij het koor. Vervolgens werd ik uit de Kerk gezet." Om persoonlijke redenen besloot hij niet weg te gaan uit Salt Lake City maar er met zijn gezin te blijven. Hij was wel lange tijd een soort paria. Inmiddels heeft de Kerk hem weer in genade aangenomen en werkt hij hard om zich te rehabiliteren. Met trots vertelt hij dat hij alweer een functie binnen zijn stake, de tegenhanger van een parochie, vervult: "Ik ben blij dat ik hier ben gebleven."

De mormonen zijn een min of meer gesloten gemeenschap met een grote zendingsdrang. Ze willen graag meetellen en beschouwen zichzelf als de snelst groeiende godsdienst in de wereld. De Olympische Spelen van 2002 passen zeker in dat streven. De slechte publiciteit was een streep door de rekening maar de uiteindelijke schade daarvan zal beperkt zijn. Bij de dienst voor toeristische informatie in de staat Utah komen sinds het schandaal openbaar werd twee keer zoveel telefoontjes om informatie binnen en drie keer zoveel vragen via Internet. Het bewijst eens te meer het oude adagio: slechte publiciteit bestaat niet.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234