Zaterdag 06/06/2020

De zelfmoord-vergelijking

Wiskunde die tot menselijke drama's leidt: het is niet alledaags te noemen

De laatste keer bewezen

'Het lezen van dit boek brengt je tot het besef dat er een wereld vol schoonheid en intellectuele uitdagingen bestaat, waartoe 99,9 procent van ons - namelijk iedereen die geen kaas heeft gegeten van hogere wiskunde - geen toegang heeft.' Aldus de krant 'The Times' over 'Fermat's last theorem'.

BBC-programmamaker Simon Singh klom in geen tijd naar de pole position van de Britse non-fictielijsten. Tienduizenden exemplaren van Fermat's last theorem schoven er over de toonbank, dankzij de begenadigde verteltrant van Singh, die een toch wel taai wiskundig onderwerp wist om te buigen tot een sprankelende liefdesaffaire "die alle ingrediënten bevat van de klassieke Hollywoodfilm", zoals dan weer The Daily Mail schreef.

Maar wie was nu eigenlijk die Pierre de Fermat, naar wie de bewuste stelling vernoemd is? Een zeventiende-eeuwse rechter die zich in zijn vrije uurtjes - een mens moet iets doen om de tijd te doden - toelegde op de studie van de wiskunde. Zo boog hij zich over de fameuze stelling van Pythagoras (x2+y2=z2), en probeerde voorbeelden te vinden voor ingewikkelder varianten als x3+y3=z3, x4+y4=z4, enzovoort. Toen hij er na lang cijferen maar niet uit geraakte, schreef hij dat er voor de betreffende vergelijkingen helemaal geen oplossing bestond. Hij meende dat ook te kunnen bewijzen, maar noteerde het bewijs niet, naar eigen zeggen wegens plaatsgebrek. Dit maakte het raadsel natuurlijk alleen maar schimmiger en intrigerender, en zou er de meest uiteenlopende wiskundigen in de loop van de volgende eeuwen toe aanzetten Fermats ongeschreven bewijs te reconstrueren.

Boeiender dan het theorema zelf, voor gewone stervelingen althans, is de petite histoire die rond de stelling van Fermat is geweven. Zoals de anekdote van de Japanner Yutaka Taniyama, die zelfmoord pleegde omdat hij het bewijs niet kon vinden. Wiskunde die mensen tot drama's drijft: het is niet alledaags te noemen. Gelukkig voor Fermats postume zielenheil hield zijn complexe vraagstuk ook mensen van een wisse dood af. De Duitse industrieel Paul Wolfskehl bijvoorbeeld, die zich in 1908 uit liefdesverdriet een kogel door hoofd wou jagen maar enkele uren voor de geplande wanhoopsdaad een boekje ter hand nam en daarin Fermats stelling aantrof. Hij raakte er danig door geboeid, zozeer zelfs dat zijn revolver de volgende ochtend nog altijd onaangeroerd naast hem lag. Uit dankbaarheid loofde Wolfskehl een prijs van 100.000 mark uit voor degene die de stelling kon bewijzen. Uiteindelijk zou dat nog duren tot 1994, drieëneenhalve eeuw na Fermat, toen de Britse Harvard-prof Andrew Wiles wist aan te tonen dat zijn illustere voorganger gelijk had. Wiles had tweehonderd bladzijden nodig om dat bewijs op papier te zetten.

Het bevredigt de die-hards onder de wiskundigen niet. Wiles' bewijs is voor hen te lang, te lelijk, te onelegant. Ze blijven geloven dat er een eenvoudiger weg moet zijn, die geen gebruik maakt van imaginaire getallen en tegelijk klassieker én spitsvondiger is. Ondanks het feit dat Fermats stelling theoretisch bewezen is, blijft ze dus mensen boeien en inspireren, meer dan om het even welk mathematisch theorema ooit gedaan heeft.

Jean-Paul Mulders

De paperbackversie van 'Fermat's last theorem' is uitgegeven bij Fourth Estate, London. Het boek kost 6,99 pond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234