Dinsdag 21/01/2020

De zaak-Madoff: het verhaal van de grootste investeringsfraude uit de geschiedenis

Hoe de selfmade man verstrikt raakte in zijn miljardenzwendel

Tientallen jaren lang meldde Bernie Madoff zijn cliënten alleen maar goed nieuws. Altijd was er winst. Maar vermoedde dan niemand dat zijn beleggingen te mooi waren om waar te kunnen zijn? Zelfs zijn naaste omgeving was niet op de hoogte van het bedrog. Lees hoe de medeoprichter van de Nasdaq zijn perfide spel speelde, en hoe hij werd ontmaskerd door een vasthoudende accountant die onraad rook.

Door Stephen Foley

Op donderdag 11 december 2008, tegen een uur of zes in de avond, barstte de bom. Net voor het einde van de beursdag kwam de businesszender CNBC met een schokkende nieuwsflash: "Als u in de effectenhandel zit, leg dan uw telefoon neer of wacht even voor u de deur uitstapt om naar huis te gaan", liet presentatrice Michelle Caruso-Cabrera de spanning oplopen. "Bernie Madoff is gearresteerd."

Bernard Madoff, (70) al tientallen jaren een van de meest gerespecteerde financiers van Wall Street, had aan de politie bekend dat hij zijn familie, vrienden, collega's en cliënten voor 50 miljard dollar (40 miljard euro) had opgelicht. Madoff had gelogen toen hij zei dat hij het geld van zijn cliënten onderbracht in beleggingen die met de regelmaat van de klok een benijdenswaardig rendement opleverden. Er was geen rendement: het geld werd gebruikt om andere cliënten uit te betalen die uit het fonds stapten.

Het is een oude truc, een piramidefraude of Ponzi scheme, zoals de Amerikanen het noemen, naar de immigrant die in de jaren 20 de Italiaanse gemeenschap van New York van haar geld verloste. Maar zoals Charles Ponzi al ontdekte, heb je alsmaar meer geld nodig om het spelletje vol te houden. Het verbazende is dat Madoff erin slaagde de geldkraan zoveel jaren open te houden. Elke maand stuurde hij zijn cliënten uittreksels over hun beleggingen, samen goed voor een fictieve 40 miljard euro. In werkelijkheid was het fonds nog geen 230 miljoen euro waard.

Selfmade man uit Queens

Bijna een halve eeuw lang was Madoff Investment Securities een van de prominentste beursfirma's op Wall Street. Bernie Madoff was een boegbeeld van de financiële sector. Een selfmade man. Een jongen uit Queens, New York, die destijds 5.000 dollar had gespaard door tuinsproeiers te verkopen en als redder te werken op Long Island, en met het geld in de effectenhandel was gestapt.

Madoff, geboren op 29 april 1938 in Laurelton, een grotendeels Joodse buurt in Queens, was geen uitblinker op school of op de universiteit, waar hij politieke wetenschappen studeerde. Maar Madoff Investment Securities, dat hij in 1960 stichtte, werd een succes. Het was een van de vernieuwende beursfirma's die in de jaren 60 de gevestigde makelaars van de New York Stock Exchange uitdaagden, agressieve marketingtechnieken gebruikten om cliënten binnen te halen en ijverden voor een nieuw tijdperk van elektronische handel.

Ted Bundy

Madoff werd min of meer een woordvoerder van die 'cowboys', een medestichter van de elektronische beurs Nasdaq, waar hij het later tot voorzitter zou schoppen. Maar hij bleef niet lang een outsider. Hoewel veel mensen, die hem op de golfbanen van Florida leerden kennen, Bernie Madoff als koel en afstandelijk beschrijven, werd hij beste maatjes met de juiste mensen en kon hij goed opschieten met de mensen van beurswaakhond SEC, de Securities and Exchange Commission, die geacht wordt Wall Street scherp in de gaten te houden.

Madoff hecht veel belang aan uiterlijk vertoon. De verhalen van zijn werknemers doen aan een dwangneurose denken. Volgens een gewezen secretaresse liet hij na een verhuizing naar de Lipstick Building (de bijnaam van een ovale wolkenkrabber die erg in trek is bij financiers van Wall Street) de kantoren opnieuw inrichten om alle ronde vormen recht te trekken. In zijn Londense filiaal liet hij bewakingscamera's installeren om het personeel in de gaten te houden. Afgeschilferde verf moest met viltstift bijgekleurd worden. Eens trok hij eigenhandig een tapijttegel waar een vlek op zat van de vloer, om hem te vervangen. Het kleurenschema van Madoff Investment Securities, zwart en grijs, werd maniakaal toegepast. Blauwe pennen waren verboden.

Vandaag is de oplichter zo berucht dat die pennen, net als andere spullen met het logo van Madoff Investment Securities, op eBay honderden dollars waard zijn. Een kunstenaar heeft een pikante saus met de naam 'Bernie in Hell' gelanceerd. The New York Times heeft Madoff een psychopaat genoemd en hem vergeleken met Ted Bundy, de seriemoordenaar uit de jaren 70.

Madoff heeft niemand vermoord, maar het spoor van verwoesting dat hij heeft getrokken, is enorm. Een stoet van sterren heeft zijn misdaad een fotogeniek gezicht gegeven. Wereldberoemde figuren als Kevin Bacon, Steven Spielberg en diens zakenpartner Jeffrey Katzenberg zijn zwaar gedupeerd. Zsa Zsa Gabor zou die 5,5 miljoen euro kwijt zou zijn.

Maar de gevolgen gaan veel, veel verder. De kinderen van de gefortuneerde Joden van Long Island die hun geld aan Madoff toevertrouwen, zullen het wel redden. Maar de babyboomers die op hun maandelijkse rendement rekenden om na hun pensioen rond te komen, mogen een moeilijke oude dag verwachten. Ook gewone pensioenfondsen hebben bij Madoff belegd, zodat onder meer de brandweerkorpsen van Connecticut hun geld kwijt zijn. De fraude heeft bovendien verpletterende gevolgen voor liefdadige instellingen, van mensenrechtenorganisaties tot netwerken van beenmergdonoren, omdat veel Joodse goede werken hun geld direct of via nietsvermoedende tussenpersonen bij Madoff hebben belegd. Zelfs Madoffs familie was niet veilig. Zijn zuster en haar zoon, die zelf dertig jaar voor de firma had gewerkt, behoren tot de slachtoffers.

Adembenemend

Veertig miljard euro. 40.000.000.000 euro. Hoe je het ook schrijft, het is een adembenemend bedrag. Vraag: hoe kon één man dit op eigen houtje klaarspelen? Antwoord: omdat hij het niet alleen deed. Madoff had een uitgebreid netwerk van tussenpersonen uitgebouwd bij de rijken op drie continenten. Ze speelden hem, vaak in het geheim, miljarden euro's in contanten door, geld dat ze van kennissen hadden gekregen. Niemand beweert dat de tussenpersonen op de hoogte waren van de fraude of dat ze medeplichtig zouden zijn. Maar ze verdienden wel fortuinen door geen vragen te stellen.

Madoff werkte niet als een traditioneel hefboomfonds. Hij vroeg niet de gebruikelijke exorbitante vergoeding van 2 procent voor het beheer van het geld, plus 20 procent van de opbrengst. Omdat hij met zo weinig tevreden was, werd het voor de tussenpersonen erg aantrekkelijk om het kapitaal van hun eigen cliënten naar hem door te sluizen en zelf hoge honoraria op te strijken voor de fictieve winst die Madoff maakte.

Madoff had altijd goed nieuws voor zijn beleggers. Slechte jaren bestonden niet. Zelfs wanneer de beurs daalde, meldde hij mooie rendementen. Hij deed vaag over zijn strategie. Hij kocht aandelen van solide ondernemingen, zei hij, en dekte het risico met derivaten. Als er meer uitleg werd gevraagd, reageerde hij met een gepijnigde blik, alsof iemand net naar de geheime formule van Coca-Cola had geïnformeerd. Maar het rendement was altijd hoog, iedereen die uit het fonds wilde stappen, werd zonder zeuren uitbetaald en Bernie had buitengewoon respectabele vrienden. Er was geen enkele reden om argwanend te zijn. Meer nog, je hield Bernie beter te vriend, want je mocht blij zijn dat je bij hem mòcht investeren. De enige alternatieven waren een wisselvallige beurs of een schamele interest van de bank.

Het feit dat de Jood Madoff zoveel Joodse liefdadige instellingen en particulieren heeft opgelicht, heeft bij de slachtoffers flink wat zout in de wonden gewreven. Het heeft de Joodse gemeenschap ook huiverig gemaakt, want sommige publieke reacties op het schandaal hebben een antisemitische bijklank. Je hoeft op het internet niet veel reacties op de fraude te lezen om het cliché van de gewetenloze Joodse financier tegen te komen.

Ponzi-fraudes concentreren zich bijna altijd op groepen met sterke onderlinge netwerken, maar sinds de eerste Italiaanse slachtoffers is bijna geen enkele etnische gemeenschap ervan gespaard gebleven. En de grootste Ponzi-fraude aller tijden, die van Madoff, heeft zich lang niet tot de Joodse gemeenschappen van New York en Florida beperkt.

Harry, de geniale accountant

Niet iedereen had een blind vertrouwen in Madoff. Integendeel. Harry Markopolos, een magere, wat sullige accountant, was het wiskundige genie van Rampart, een beleggingsfirma in Boston. Rampart was onder de indruk van de benijdenswaardige resultaten van Madoff en wilde zijn voorbeeld volgen. In 1999 kreeg Markopolos de opdracht om Madoffs aandelen- en optietransacties te analyseren en zijn strategie te imiteren. Maar zelfs het rekenwonder kon dat niet. Je kunt onmogelijk maand na maand een positief rendement garanderen, los van elke evolutie van de beurs. Markopolos besloot dat er maar twee mogelijkheden waren. Ofwel speelde Madoff vals (en overtrad hij de wet) door eerst zelf een aandeel te kopen en de koers daarna op te drijven door het geld van zijn klanten erin te beleggen. Ofwel (en Markopolos schreef dat ruim acht jaar voor Madoff de hele zaak opbiechtte) "is Madoff Securities de grootste Ponzi-fraude uit de wereldgeschiedenis."

Markopolos maakte zich zorgen. Hij praatte met een contactpersoon bij het bureau van de SEC in Boston. New York werd op de hoogte gebracht. Markopolos kreeg een vriendelijk bedankje, maar voor het overige leek er niets te gebeuren.

In de volgende jaren voerde de accountant "als een eenmansleger" campagne om Madoff te ontmaskeren. Hij verzamelde ijverig feiten, cijfers, geruchten en roddels en bleef het SEC met informatie bestoken. Voor een stuk deed hij dat in de hoop op een beloning. Volgens de Amerikaanse wet krijgt een klokkenluider een deel van de boetes die veroordeelde ondernemingen moeten betalen, en Markopolos is nu een professionele onderzoeker die klokkenluiders aanmoedigt en adviseert. Maar eigenlijk wilde hij vooral zijn gelijk bewijzen.

Paniek slaat toe

In de loop van zijn campagne ontdekte Markopolos dat veel mensen in de financiële sector liever geen zaken deden met Madoff, omdat ze vermoedden dat hij het niet nauw nam met de regels. Alleen al de manier waarop zijn boekhouding gecontroleerd werd, was verdacht. De audits werden uitgevoerd door een eenmanszaak, Friehling & Horowitz, in een kantoortje van vijf meter bij zes, kilometers buiten New York. Uit zuinigheid, zei Madoff, maar veel kenners vonden het een bizar idee dat een bedrijfje van die omvang een beleggingsfonds van miljarden dollars moest controleren.

Een ander argument was dat Madoff, als hij zuiver op de graat was, een geregeld hefboomfonds zou hebben opgezet, wat hem gigantische vergoedingen zou hebben opgeleverd, in plaats van op provisie te werken. Ten slotte waren sommige ingewijden tot hetzelfde besluit gekomen als Markopolos, namelijk dat Madoffs uitleg over zijn beleggingsstrategie ongeloofwaardig was. Ze zou optietransacties vereisen op een schaal die vele malen groter was dan het totale officiële beursverkeer.

Enkele mensen werden afgeschrikt door een artikel dat in 2001 in het zakenblad Barron's verscheen, de enige keer dat de vermoedens van de sector tot in de pers geraakten. Maar Madoff lachte alle twijfels weg. Tot zijn verbijstering hoorde Markopolos doorgewinterde beleggers zeggen dat ze wel dachten dat Madoffs resultaten vervalst waren, maar toch bij hem bleven investeerden.

Markopolos bleef alarm slaan, luider en luider, tot hij eindelijk in 2005 zijn zin kreeg: er kwam een grootschalige onderzoek. Het dossier van negentien pagina's dat hij bij die gelegenheid bij de SEC indiende, is een meesterlijke analyse en, sinds Madoffs bekentenis, een veel gelezen document op het internet. De titel? 'Het grootste hefboomfonds ter wereld is bedrog'.

Kakkerlakken

Het onderzoek dwong Madoff om toe te geven dat zijn beleggingsactiviteiten veel belangrijker waren geworden dan zijn oorspronkelijke beursbedrijf, dat inmiddels door zijn broer werd geleid. Hij had geprobeerd de omvang van het fonds te verbergen en de schijn te wekken dat zijn cliënten toegang kregen tot een exclusieve club, om op die manier officieel toezicht te vermijden. De SEC maakte zich boos en verplichtte Madoff om zich formeel als beleggingsadviseur te registreren. Het fonds was op dat ogenblik naar zijn zeggen 13 miljard euro waard.

Maar de toezichthouder gaf Madoff geen publieke vermaning, die meer beleggers op hun hoede had kunnen stellen. En hij maakte geen gebruik van zijn bevoegdheid om inzage te eisen in de boekhouding die op de 17de verdieping van de Lipstick Building achter slot en grendel werd gedaan. Misschien had de SEC beter moeten letten op een passage in de aanklacht van Markopolos: "Als je één kakkerlak kunt zien, zitten er meestal veel meer achter het behang."

'Ik wil mijn geld terug'

2008 was een van de hardste jaren in de geschiedenis van de beleggerswereld. Zelfs goede investeringen kwamen in de problemen, omdat de beleggers winst moesten nemen om hun verliezen elders goed te maken. Madoff begon steeds meer telefoontjes te krijgen. "Het spijt me, Bernie, ik heb mijn geld nodig."

Na het beursbloedbad van september werden de telefoontjes een vloed. Maar het geld dat de cliënten vroegen, was al lang geleden uitgedeeld aan andere vertrekkende beleggers, terwijl er door de kredietcrisis geen nieuwe fondsen binnenkwamen. Het einde was nabij.

Op dinsdag 9 december besefte Bernie Madoff dat hij geen kant meer uit kon. Hij besloot het restant van de pot te verdelen, niet onder de cliënten die hun geld vroegen, maar onder zijn werknemers, in de vorm van vroege eindejaarspremies. Hij schreef voor 134 miljoen euro aan cheques uit en stopte ze in een la. De volgende dag eisten zijn zonen, die zijn uitleg over de cheques maar vreemd vonden (hij zei dat het fonds een onverwachte winst gemaakt had) de waarheid. Madoff ging door de knieën. "Ik weet niet of ik het nog bijeen kan houden", bekende hij.

Hij was van plan om zich een week later bij de overheid aan te geven, maar pas nadat hij al het geld onder de werknemers, familie en vrienden had verdeeld. Zijn zonen vonden dat geen goed idee. Zij vroegen raad aan een bevriende advocaat, Martin Flumenbaum, die in hun naam de federale aanklager en de SEC waarschuwde.

Obama: 'Hele eeconomie loopt gevaar'

Het zou nog jaren kunnen duren voor het hele verhaal van Madoffs bedrog ontrafeld is, maar de epiloog kennen we al. Hij is een krachtig symbool geworden van de noodzaak om de manier van werken van Wall Street - en het toezicht door de overheid - te hervormen. De zaak-Madoff is "een gigantisch bedrog dat voor een stuk mogelijk is geweest doordat de toezichthouders hun werk niet hebben gedaan", zei Barack Obama vorige maand. "Als de crisis ons iets heeft geleerd, is het wel dat het gebrek aan toezicht niet alleen individuen in de problemen heeft gebracht. Het heeft het potentieel om uiteindelijk onze hele economie kapot te maken."

Eigenlijk bedoelt de nieuwe president: Wall Street is gewoon niet te vertrouwen.

© The Independent

Madoff was van in het begin een cowboy, die de makelaars op Wall Straat uitdaagde en uiterst agressief klanten wierf

Accountant Harry Markopolos van een concurrerende firma vond het verdacht dat de audits van Madoffs boekhouding werden uitgevoerd door een eenmanszaak in een kantoortje van vijf bij zes meter

n Bernard Madoff verlaat het gerechtsgebouw op Manhattan. De fraudeur staat onder huisarrest na het betalen van een borgsom. De verwachting is dat hij half februari in staat van beschuldiging zal worden gesteld.

n Een betoger laat Bernie Madoff voor de deur van zijn penthouse in hartje New York verstaan dat het nooit te laat is om te springen. Vele grote beleggers zijn kapitalen kwijtgeraakt door toedoen van Madoff, maar ook talrijke gewone mensen zijn berooid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234