Vrijdag 01/07/2022

De zaak Alzheimer

2004, het jaar van het geheugen in de film

Vergeten zijn we zeker niet De zaak Alzheimer van regisseur Erik Van Looy, die zich voor deze uitstekende thriller baseerde op de gelijknamige roman van Jef Geeraerts over huurmoordenaar Angela Ledda (rol van Jan Decleir) die door de Antwerpse politiespeurders Vincke (Koen De Bouw) en Verstuyft (Werner De Smedt) op de hielen wordt gezeten. Het wordt een wedloop tegen de tijd: niet alleen voor hen, maar ook voor de huurdoder, die merkt dat zijn geheugen wordt aangevreten door de ziekte uit de titel.

In een Amerikaanse recensie las Erik Van Looy de opmerking dat er over bepaalde films, waar de critici niet zo goed weg mee weten, nogal snel en clichématig gezegd of geschreven wordt dat ze over 'memory and loss' gaan. Maar in het geval van De zaak Alzheimer gaf de enthousiaste recensent graag toe dat dit inderdaad dé onderwerpen van deze thriller waren. "Film is het ideale medium om dergelijke thema's te bespelen. En veel mensen zijn daar dan ook mee bezig", zegt Van Looy. "Het gebeurt weliswaar ook in romans, maar in een visueel medium is het structureel makkelijker om tussen verleden, heden en toekomst heen en weer te springen. In de film hebben we het aspect van vergeten zelfs meer uitgewerkt dan in het boek. Hier krijgt ook Vincke af te rekenen met traumatische herinneringen. Zowel hij als Ledda worstelen met demonen en willen bepaalde zaken liefst vergeten. Maar als Ledda merkt dat zijn geheugen aangetast wordt door de ziekte van Alzheimer, begint hij juist te strijden tegen het vergeten. En een dergelijke strijd is iets dat we bijvoorbeeld ook in Eternal Sunshine gezien hebben."

Eternal Sunshine of the Spotless Mind

Het geheugen staat ook centraal in de fascinerende film Eternal Sunshine of the Spotless Mind, die we al eerder omschreven als een 'ode aan de herinnering'. Regisseur Michel Gondry kon zich daarvoor laten inspireren door een briljant scenario van Charlie Kaufman, ook bekend van Being John Malkovich en Adaptation.

Op een dag ontdekt Joel Barish (rol van Jim Carrey), een introverte, vereenzaamde en licht neurotische loser, dat zijn ex-vriendin Clementine (rol van Kate Winslet) alle herinneringen aan hun relatie uit haar geheugen heeft laten wissen. Het nogal obscure bedrijfje Lacuna Inc. (lacuna is het Latijnse woord voor leemte, gemis) beschikt namelijk over de nodige technologie om aan geheugenwissing te doen. Ontgoochelde geliefden blijken daar graag gebruik van te maken. Nadat hij van zijn verbazing bekomen is, besluit Joel om dan ook maar zijn eigen herinneringen aan Clementine te laten wissen. Maar terwijl men met de procedure bezig is, komt Joel tot de vaststelling dat hij veel van de herinneringen aan Clementine nog steeds mooi en vertederend vindt en dat hij die niet kwijt wil. En dus probeert Joel op zoek te gaan naar plaatsen waar hij die herinneringen kan verstoppen...

2046

In de film 2046 van regisseur Wong Kar Wai is het mannelijke hoofdpersonage de schrijver Chow (rol van Tony Leung), die in het Hongkong van de jaren zestig aan een sciencefiction-roman werkt. Daarin is sprake van een futuristische trein die op regelmatige tijdstippen naar 2046 vertrekt. Iedereen die op die mysterieuze trein stapt, doet dat met dezelfde bedoeling. Ze willen daar namelijk op zoek naar hun verloren herinneringen. Er wordt immers verteld dat er in 2046 nooit iets verandert...

Het sleutelelement van deze mooie, zeer romantische maar ook complexe film wordt inderdaad gevormd door herinneringen. En door de dromen en verwachtingen die daarmee samenhangen. In het geval van schrijver Chow blijken dat voornamelijk herinneringen in verband met vrouwen te zijn. Vandaar ook de mooie zin in de synopsis van 2046: "Hij dacht dat hij over de toekomst schreef, maar in feite ging het over het verleden."

The Bourne Supremacy

Een happerend geheugenverlies was dit jaar ook een belangrijk element in de actie- en spionagethriller The Bourne Supremacy van regisseur Paul Greengrass, die daarmee voortborduurde op het succes van The Bourne Identity van regisseur Doug Liman uit 2002 en gebaseerd op de gelijknamige bestseller van Robert Ludlum. In beide films speelt Matt Damon de rol van het titelpersonage Jason Bourne, een Amerikaans geheimagent die zich in eerste instantie niet eens zijn eigen identiteit herinnert. Bij het begin van de eerste film heeft Bourne weliswaar een moordaanslag overleefd, maar hij is wel zijn geheugen kwijt. Stukje bij beetje worden - tot zijn eigen stijgende verbazing - een aantal zaken duidelijk, onder meer dat hij vloeiend verschillende talen spreekt en dat hij over uitstekende vechtkunsttechnieken beschikt. Mooi was trouwens de manier waarop Bourne verbaasd reageerde toen hij merkte hoe zijn lichaam als het ware instinctief reageert op een bepaalde (lichte) agressie. Een vorm van 'body-memory' wordt dat genoemd. De hersenen van Bourne zijn het blijkbaar even vergeten, maar zijn lichaam herinnert zich nog goed dat hij eigenlijk een goedgetrainde vechtmachine is.

Reconstruction

Ergens tussen Memento van Christopher Nolan en Mulholland Drive van David Lynch, situeert zich de mysterieuze thriller Reconstruction van de Deense scenarist-regisseur Christoffer Boe. Tijdens een nachtelijke metrorit door Kopenhagen laat de jonge fotograaf Alex zijn vriendin letterlijk zitten. Hij stapt uit en volgt een vrouw die hij net voordien heeft opgemerkt. Ze brengen een passionele nacht door in haar hotelkamer. Als de ochtend aanbreekt, spreken Alex en Aimée af om elkaar later die dag opnieuw te ontmoeten. Maar als Alex naar huis gaat, blijkt zijn appartement gewoon verdwenen. Zijn onderbuurvrouw herkent hem niet. Een appartement boven dat van haar? Dat is er nooit geweest! Als Alex zijn beste vriend wil vertellen wat hem overkomt, wordt hij aan de deur gezet. Zelfs zijn vader blijkt zich zoon Alex niet te herinneren. En ook zijn vriendin Simone gedraagt zich alsof ze Alex nooit eerder gezien heeft. Zijn hele leven lijkt in rook opgegaan

Wat is er toch aan de hand? In eerste instantie denkt Alex nog even dat zijn omgeving een kwalijke grap met hem uithaalt, maar dat kan onmogelijk de enige en volledige verklaring zijn. Op dat moment mag de toeschouwer meedenken en zijn eigen hypothese(s) ontwikkelen. Is hier sprake van de liefde die waanzinnig maakt? Is Alex zo in de ban van die nieuwe geliefde dat alle referentiepunten van zijn vroegere leven plots verdwenen zijn, zodat zijn geheugen doldraait? Betreft het hier een wrede kosmische grap? Kan de liefde zo blind maken dat Alex niet eens merkt dat Simone en Aimée (allebei vertolkt door dezelfde actrice, Marie Bonnevie!) in feite twee verschijningsvormen zijn van dezelfde vrouw? Of betreft het hier de wraak van een bedrogen schrijver, de echtgenoot van Aimée, die de minnaar van zijn vrouw (op een weliswaar fictieve manier) straft door hem zijn verleden af te nemen? U mag zelf kiezen.

Code 46

Het 'van hogerhand' wissen van herinneringen speelt een belangrijke rol in de (slechts lichtjes) futuristische thriller Code 46 van de even bedrijvige als veelzijdige Britse cineast Michael Winterbottom. Daarin is onder meer sprake van een 'verboden' zwangerschap van Maria (rol van Samantha Morton), want zij en William (rol van Tim Robbins) hebben geen dna-onderzoek ondergaan. Dat is immers de betekenis van de titel Code 46, want in de nabije toekomst wordt de menselijke voortplanting zozeer beheerst door klonen en kunstmatige inseminatie dat zo'n preventief dna-onderzoek noodzakelijk is om elke vorm van genetische verwantschap uit te sluiten. Bij overtreding van de code wordt de zwangerschap afgebroken, maar dat gaat meteen gepaard met 'selective memory erasure'. Daarmee worden bij Maria niet alleen de herinneringen aan haar zwangerschap gewist, maar ook die aan haar romance met Michael, zodat ze hem ook probleemloos kan verklikken. Brave new world, inderdaad.

The Manchurian Candidate

Meestal vinden filmpersonages het behoorlijk onaangenaam dat er met hun herinneringen gerotzooid wordt. Dat is bijvoorbeeld het geval in de politieke thriller The Manchurian Candidate van regisseur Jonathan Demme, die hiermee een remake draaide van de gelijknamige paranoia- en brainwash-klassieker van John Frankenheimer uit 1962. Ook toen was er dus al sprake van geheugenmanipulatie. De centrale intrige is in beide Manchurian-films dan ook grotendeels dezelfde: oorlogsveteraan Ben Marco (hier Denzel Washington tijdens de Eerste Golfoorlog, toen Frank Sinatra in de Koreaanse oorlog) wordt geplaagd door nachtmerries. Die blijken pijnlijke en zelfs ronduit traumatische herinneringen los te weken en dus begint officier Marco te vermoeden dat 'men' indertijd met zijn hersenen geknoeid heeft. Hij gaat dus op onderzoek uit en ontdekt... een hallucinant complot!

Paycheck

Sommmige filmpersonages vinden het dan weer niet zo erg dat er aan hun geheugen gesleuteld wordt. Soms maken ze er zelfs hun broodwinning van. Dat geldt bijvoorbeeld voor Michael Jennings (rol van Ben Affleck) in de sf-actiethriller Paycheck van regisseur John Woo. Die Jennings is een briljante reverse-engineer, iemand die zeer ingewikkelde dingen, zoals een computer, uit elkaar haalt. Nadat hij alle codes en andere geheimen ontcijferd heeft, zet hij alles opnieuw in elkaar zodat het voortaan ook door de concurrentie nagemaakt kan worden. Copyright? Nooit van gehoord. Industriële spionage? Nog geen klein beetje. Maar Jennings heeft daar geen enkel probleem mee. Hij doet gewoon zijn werk en krijgt op het einde van de rit een dikke paycheck overhandigd. Zijn opdrachtgevers stellen uiteraard prijs op zijn discretie en daarom wordt zijn geheugen (voor de periode dat hij aan het werk was) helemaal gewist! Op die manier herinnert Jennings zich voornamelijk zijn vakanties, maar dat vindt hij best aangenaam. Maar na een extra lange opdracht komt Jennings tot de ontdekking dat hij behalve zijn herinneringen ook al zijn geld is kwijtgeraakt. Brute pech dus, te meer daar hij blijkbaar ook 'vergeten' is dat hij in die tussentijd een passionele verhouding heeft gehad met biologe Rachel Porter (rol van Uma Thurman). Zelfs zijn leven blijkt niet eens meer veilig aangezien er regelmatig op hem geschoten wordt. Kortom, Michael Jennings wil zijn herinneringen terug.

Gothika

Ook in griezelfilms is geheugenmanipulatie vaak een dankbaar scenario-element. Dit jaar konden we in de weliswaar sfeerrijke, maar uiteindelijk banale psychothriller Gothika, het Amerikaanse regiedebuut van de Franse cineast Mathieu Kassovitz, zien hoe Dr. Miranda Grey (rol van Halle Berry) die als psychiater in een vrouwengevangenis werkt, zich plots zelf achter de tralies bevindt. Daar komt collega-psychiater Pete Graham (rol van Robert Downey Jr.) haar vertellen dat ze beschuldigd wordt van moord (met een bijl nog wel!) op haar echtgenoot. Miranda kan zich echter helemaal niets herinneren. En op de koop toe begint ze nu ook te hallucineren, want ze ziet zowat overal geesten verschijnen. In het begin van Gothika mocht psychiater Grey dan wel beweren dat "logica overgewaardeerd wordt", maar nu zou ze toch wel graag weten wat er met haar geheugen gebeurd is.

Fifty First Dates

Geheugenverlies kan zelfs als inspiratie dienen voor romantische komedies, zoals dit jaar het geval was met Fifty First Dates van regisseur Peter Segal. Daarin zien we Henry (rol van Adam Sandler) aan het werk als notoir vrouwenversierder, die na gedane taak zo snel mogelijk tracht te verdwijnen. Nadat hij zijn pleziertje heeft gehad, wil hij bij wijze van spreken vergeten worden. Maar dan ontmoet hij Lucy (rol van Drew Barrymore). En dit keer valt Henry wel degelijk voor haar. Maar na een eerste, veelbelovende ontmoeting blijkt 's anderendaags dat Lucy hem niet meer herkent. Ze is Henry letterlijk vergeten. Dat komt omdat zij na een verkeersongeval aan een nogal speciale vorm van geheugenverlies lijdt. Lucy kan blijkbaar geen herinneringen meer vasthouden en dus is ze 's anderendaags alles weer vergeten. Haar vader en broer willen haar niet in verwarring brengen en daarom proberen ze elke nieuwe dag op precies dezelfde manier te laten verlopen als de dag voordien. Een voorbeeld: elke keer dat Lucy een videocassette van de bovennatuurlijke thriller The Sixth Sense bekijkt, doen zij telkens weer alsof ook zij door het einde verrast worden! Voor Henry betekent dit dat hij elke dag opnieuw moet proberen om de amoureuze aandacht van Lucy te wekken, want voor haar gaat het immers telkens weer om een eerste afspraakje, wat dus meteen de titel verklaart. En, loopt het uiteindelijk goed af? Hé, dit is een romantische komedie!

Herinnert u zich deze tien nog?

Eindejaar is voor de media een periode van overzichten en lijstjes allerhande, waarbij steeds weer blijkt hoe kort, onvolledig en selectief ons geheugen wel is. Woody Allen liet het een van zijn filmpersonages al vragen: 'Zijn herinneringen iets wat we hebben? Of iets wat we verloren hebben?' In de bioscoop draaiden dit jaar opvallend veel films waarin het geheugen een belangrijke rol speelde. We zetten er tien op een rijtje, waarbij u uiteraard moet beseffen dat we een aantal andere al vergeten zijn.

Door Jan Temmerman

Al deze films vertellen ons wat we wel al weten, maar soms dreigen te vergeten: we zijn wat we ons herinneren

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234