Donderdag 24/06/2021

De wrange vruchten van de etnische oorlog

In het naburige Kosovo handhaaft de internationale gemeenschap tussen hangen en wurgen de vrede. In Bosnië zwijgen de wapens sinds de akkoorden van Dayton in december 1995. Maar na vier jaar kan het verwoeste en etnisch nog altijd verscheurde ministaatje nog steeds niet op eigen benen staan.

Sarajevo

Van onze correspondent

Michel Maas

Laten we samen drinken", zeggen drie koffiekopjes op een metershoog affiche langs de weg. Even verderop roept vanaf een ander reclamebord een kleurig huis: "Laten we samen herbouwen." De inwoners van Bosnië-Herzegovina, voor wie de opwekkende boodschappen zijn bedoeld, halen er hun schouders voor op. Bij de derde boodschap - een lachende zon en: "Kom, laten we samen gelukkig zijn." - reageren inwoners van Sarajevo zelfs geïrriteerd.

Dragan Lukic: "Wie denken ze dat ze daarmee voor de gek kunnen houden? De oorlog is nu vier jaar geleden en we zijn nog net zo van elkaar gescheiden als tevoren." De affiches zijn een gebaar van onmacht van SFOR, dat ze heeft opgehangen. Hun vrolijke kleuren kunnen niet verbloemen dat Bosnië-Herzegovina er niet veel beter aan toe is dan vier jaar geleden. Wel zijn de straten gerepareerd, is er stroom en water, zijn huizen opgelapt of herbouwd - maar verder hebben vier jaar gewapend VN-toezicht en miljarden aan internationale hulp toch bitter weinig effect gehad.

Per 1 januari 2000 wordt volgens plan de aanwezigheid van internationale organisaties - inclusief de Verenigde Naties en de troepenmacht van SFOR - ingekrompen. Ook de omvangrijke financiële hulp aan Bosnië wordt geleidelijk teruggeschroefd. Vier jaar na de oorlog en vier jaar na het akkoord van Dayton moet het verscheurde land weer op eigen benen gaan staan - maar dat is een opgaaf waar Bosnië-Herzegovina nog lang niet aan toe is.

De toekomst van het verscheurde landje, waar nu al 60 procent van de bevolking werkloos is, ziet er somber uit. Somber is niet eens het woord voor hoe Dragolub Stoyanov, econoom en minister in twee Bosnische regeringen, de toestand in zijn land beoordeelt. De toekomst van Bosnië is honderd procent zwart. Alles is mis, alles verkeerd. Het enige wat nog een beetje functioneert is de dienstensector, zegt Stoyanov. En die sector draait bijna alleen op buitenlanders. Als de hulporganisaties vertrekken, stort ook dat in elkaar. Dan is er niets meer.

Vier jaar is er alleen geld geïnvesteerd in herstel van de infrastructuur. Geld dat, zegt Stoyanov, voor 60 procent weer terugging naar het Westen, naar de bedrijven die de grote projecten uitvoerden. In herstel van de economie werd geen geld gestoken.

Wat er over is van de verwoeste economie staat nu op het punt naar westers model te worden hervormd. Ook Bosnië moet nu zijn vrijemarkteconomie krijgen. Stoyanov heeft een tekening uit een krant geknipt: een schets hoe internationaal topeconoom Jeffrey Sachs ooit dacht de Russische economie in 500 dagen om te vormen tot een functionerende vrijemarkteconomie. "We hebben kunnen zien hoe Sachs theorie heeft gewerkt. En toch is dat de manier waarop de Wereldbank en het IMF nu ook de economie in Bosnië willen aanpakken", zegt Stoyanov. Hij vat het recept van Wereldbank en IMF samen: een valutacommissie ziet toe op een strikte geldpolitiek (en belemmert, zegt ex-minister Stoyanov, daarmee elke economische ontwikkeling) en vervolgens wordt er geprivatiseerd. Deze privatisering is bij voorbaat gedoemd te mislukken.

Stoyanov: "De enige mensen in Bosnië die geld hebben om een bedrijf te kopen zijn mensen die hun geld gemaakt hebben in de oorlog. Dus kun je nagaan aan wie je bent overgeleverd. Bovendien zal worden geprivatiseerd volgens de etnische scheidslijnen." Hij voorziet dat ook de laatste nog werkende bedrijven in Bosnië worden opgesplitst en tot op het bot uitgekleed, en dat de investeerders de restanten uitverkopen en met het geld het land verlaten.

En geen internationale investeerder is dan geïnteresseerd in dit instabiele, gedeelde en verwoeste land. Hier is geen markt meer, hier zijn alleen nog maar arbeidskrachten en die kun je overal elders op de wereld ook vinden. De enige oplossing die Stoyanov nog ziet om Bosnië te laten overleven is een rigoureuze: Bosnië moet een honderd procent VN-protectoraat worden en er moet een Marshallplan komen voor de ontwikkeling van de economie. Maar niemand is echt geïnteresseerd in de ontwikkeling van zijn land, zegt Stoyanov, en niemand wil er nog eens de vijf of zes miljard dollar in investeren die nodig zouden zijn.

Het liefst zou de wereld haar taak in Bosnië nu al als voltooid beschouwen. Vier jaar had genoeg moeten zijn om een klein verwoest land er weer bovenop te helpen. Maar de mooie voornemens van Dayton maakten alleen een eind aan de oorlog. Dayton deelde het land in tweeën, ging voorbij aan economische behoeften en verkeek zich ook op de gevolgen van de etnische zuiveringen. Samen is nog steeds niet meer dan een leus in Bosnië, een utopie.

Er zijn wel successen geboekt, zegt Wendy Rappeport, woordvoerster van de vluchtelingenorganisatie van de VN, de UNHCR. Tienduizenden vluchtelingen zijn naar hun huizen teruggekeerd, zegt zij, om er meteen aan toe te voegen: "maar dat waren natuurlijk wel de gemakkelijke gevallen. Mensen zijn teruggekeerd op plaatsen waar hun bevolkingsgroep in de meerderheid was. Maar weinigen keren terug naar een plaats waar zij tot de minderheid behoren." Daarom staan eind 1999 in Bosnië-Herzegovina nog altijd ruim 830.000 mensen te boek als Displaced Persons - DPs in VN-jargon: de verdrevenen. Een getal dat meer dan verdubbeld kan worden als je de vluchtelingen meetelt die in het buitenland verblijven. Het is ondenkbaar dat al deze mensen naar hun huizen zullen terugkeren - alle affiches en goede bedoelingen ten spijt.

Ook de UNHCR erkent nu, na vier jaar tobben, dat daarvoor te veel is gebeurd en er inmiddels ook te veel tijd is verstreken. Rappeport: "Het is zeven jaar na het begin van de oorlog. Veel vluchtelingen hebben een nieuw bestaan opgebouwd en willen niet meer weg. Zij willen alleen nog een financiële vergoeding voor het huis dat ze hebben moeten achterlaten. Het enige wat wij nu willen, is dat in ieder geval deze eigendomskwestie wordt geregeld."

De komende maanden gaat de UNHCR onderzoeken welke DPs nog willen terugkeren en wie wil blijven waar hij zit. Die laatste categorie kan dan worden afgevoerd van de lijst van echte DPs, waardoor het getal van 830.000 DPs alsnog in één klap een draaglijker aanzien kan krijgen. De overgebleven verdrevenen zullen misschien - onder aanhoudende druk van hoge boetes en andere VN-sancties - naar hun huizen kunnen terugkeren. Mondjesmaat, net zoals nu, maar beschermd door een steeds kleiner wordende SFOR troepenmacht en met steeds minder steun en hulp.

Want de wereld is op Bosnië uitgekeken. Maar ze is dat al langer, concludeert Rappeport bitter: "Als Kosovo de aandacht van de wereld niet opnieuw op voormalig Joegoslavië had gevestigd, dan was Bosnië nu al van de kaart verdwenen."

De toekomst is niet somber, ze is zwart. Ex-minister Stoyanov: 'Niemand is echt geïnteresseerd in dit land'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234