Vrijdag 09/12/2022

De woorden zijn er, nu de daden nog

Emmanuel Macron profileert zich graag als een man die tegen de wereld durft in te gaan. In Revolutie! ontvouwt de Franse president de ideeën waarmee hij in april de Franse presidentsverkiezingen won en gisteren de gevestigde partijen in het parlement wegvaagde.

"Macron is Bonaparte", zei de Franse opperrabbijn Haïm Korsia al. Nadat de kiezers hun politieke koningen Sarkozy en Hollande hadden onthoofd, verscheen Macron op het toneel, "met de jeugd, het elan en het zelfvertrouwen van Bonaparte na de Revolutie", aldus Korsia.

Het is moeilijk om Emmanuel Macron niet te bewonderen. Drie jaar geleden was hij nog totaal onbekend bij het grote publiek. Maar hij versloeg Marine Le Pen (Front National), niet door als andere politici tegen het populisme aan te schurken, maar door zijn eigen optimistische, liberale en pro-Europese verhaal te vertellen. En gisteren herleidde hij de gevestigde partijen tot de rol van tweede viool bij de parlementsverkiezingen.En dat allemaal in Frankrijk, een land dat volgens alle deskundigen muurvast zat.

In de internationale arena zocht Macron meteen de confrontatie met Trump en Poetin. Achter de soms wat zalvende buitenkant blijkt een sterke persoonlijkheid te schuilen.

Natuurlijk is elke vorm van Macron-manie misplaatst. De jonge president moet zijn beloften nog zien waar te maken. Hij zal zijn ijdelheid in toom moeten houden: al te veel messiaanse pretenties leiden onvermijdelijk tot teleurstelling. Maar voorlopig is hij een fascinerend fenomeen, een meesterlijk strateeg en een filosofisch geschoolde politicus met een ongebruikelijke diepgang.

Zopas is Revolutie! verschenen, de Nederlandse vertaling van het boek waarin Macron eind vorig jaar zijn ideeën aan de Franse kiezers uiteenzette. Het biedt een mooi inzicht in het subtiele en evenwichtige denken van een politicus die de komende jaren een leidende rol in Europa zal spelen.

Enorme energie

Als student was Macron enkele jaren assistent van Paul Ricoeur, een prominente filosoof die schijnbaar tegengestelde begrippen met elkaar probeerde te verenigen. Macron is diep door hem beïnvloed. In zijn verkiezingscampagne werd hij bespot omdat hij zo vaak 'en même temps'zei, 'tegelijkertijd'. Macron wil de arbeidsmarkt liberaliseren én de zwakken beschermen, de klassen in de banlieues verkleinen én meer ruimte geven aan excellente leerlingen. Hij is links én rechts, pragmatisch én ideologisch, inhoudelijk sterk én een geniale marketingman. Zijn relatie met de 24 jaar oudere Brigitte werd niet in de laatste plaats door hemzelf uitgemolken, om te laten zien dat hij een man is die tegen de wereld in durft te gaan. "De geschiedenis heeft ons de wilskracht ingeprent om niet toe te geven aan het conformisme, wanneer we oprecht en met alle kracht ergens in geloven", schrijft hij.

De Fransen zijn bang voor de toekomst. Ze behoren tot de grootste pessimisten ter wereld en verlangen terug naar de trente glorieuses, de naoorlogse periode waarin de economie elk jaar groeide en Frankrijk moderniseerde met zijn tgv's, kerncentrales en Concordes. "Toch weet ik zeker dat de 21ste eeuw er een van beloften is", schrijft Emmanuel Macron. Die beloften kunnen worden waargemaakt op twee voorwaarden: Frankrijk moet zijn energie en zelfvertrouwen hervinden, en Europa moet weer op de kaart worden gezet.

In economisch opzicht is Macron een liberaal. Daarom wordt hij ook gewantrouwd, in Frankrijk en daarbuiten. Hij lijkt een beetje op een jonge Tony Blair, en iedereen heeft gezien waartoe diens Derde Weg heeft geleid: grotere sociale ongelijkheid, politieke onvrede en uiteindelijk de brexit.

Toch moet Macrons liberalisme vooral worden gezien in de Franse context. Meer dan in Noord-Europa wordt de Franse economie aan banden gelegd door regels, beschermingsconstructies en andere blokkades. Beroepsgroepen schermen zich af tegen nieuwkomers, ondernemers lijden onder bureaucratie en hoge lasten. Vaste werknemers worden zo goed beschermd dat werkgevers huiverig zijn om personeel aan te nemen. Het gevolg is niet alleen een hoge werkloosheid van bijna 10 procent, maar ook een sombere maatschappelijke sfeer.

"We zitten in elkaar gedoken boven onze treurige sentimenten en bekijken de gebeurtenissen met jaloezie, argwaan, onenigheid, een zekere bekrompenheid, laagheid", schrijft Macron. De president is ervan overtuigd dat in Frankrijk een enorme energie zal vrijkomen als hij de blokkades in de Franse economie uit de weg ruimt.

En même temps wil hij werknemers beschermen, maar dan op een nieuwe manier. Nu klampen ze zich vast aan hun baan, omdat ze werkloosheid als de sociale dood beschouwen. Ze bezetten hun fabriek of gijzelen zelfs hun directeur om sluiting van hun bedrijf te voorkomen. Maar in een tijdperk van digitalisering en globalisering is het zinloos om je vast te klampen aan één baan, zegt Macron. In plaats daarvan beoogt hij een universele werkloosheidsverzekering, ook voor ondernemers en kleine zelfstandigen, alsmede een betere scholing en begeleiding voor mensen die hun baan verliezen.

Geloof in Europa

Macron beseft echter dat de maatschappelijke onvrede niet louter kan worden weggenomen door economische groei. Van zijn leermeester Paul Ricoeur leerde hij het belang van verhalen in de politiek. Hij wil een verhaal maken van zijn eigen presidentschap, als een gekozen koning die zich verheft boven het gekrakeel van de dagelijkse politiek - daar heeft hij zijn premier voor - en zijn volk de weg wijst. "We moeten van een Frankrijk dat alles ondergaat, overgaan naar een Frankrijk dat keuzes maakt. Wat wij willen is onze lotsbestemming beheersen", schrijft hij. Daartoe roept hij Europa te hulp. Alleen in Europees verband kunnen de excessen van het kapitalisme worden bestreden. Een terugkeer naar volledige nationale soevereiniteit is een gevaarlijke illusie, schrijft hij. "Soevereiniteit betekent de vrijheid van een bevolking om collectief keuzes te maken. Voor de migrantenstroom, de internationale terrorismedreiging, de klimaatverandering, de digitalisering en de Amerikaanse en Chinese economische macht is Europa het beste terrein om te handelen", schrijft hij.

Daar is geen speld tussen te krijgen, maar Macron gaat vrij gemakkelijk voorbij aan het feit dat Europa zelf voor veel burgers een bron van vervreemding is, een ongrijpbaar 'Brussel' waar besluiten worden genomen waarop hij geen invloed kan uitoefenen. Waarschijnlijk gelooft hij, net als zijn voorgangers, dat Frankrijk Europa naar zijn hand kan zetten, samen met Duitsland. Veel burgers van kleinere landen zullen met wantrouwen naar die ontwikkeling kijken.

Verminkt Frankrijk

Zo roept Revolutie! wel meer vragen op. Zal Macron de enorme kloven in de Franse samenleving enigszins weten te dichten? Moderne steden als Parijs, Lyon of Toulouse zullen van zijn beleid profiteren, maar wat heeft hij te bieden aan de kwijnende industriegebieden in het noorden of de armoedige agrarische regio's van la France profonde?

Heeft hij een antwoord op terrorisme en radicale islam? Ook op dit punt kiest hij voor een evenwichtige benadering. Hij wil streng zijn voor het radicalisme, zonder gewone moslims a priori als verdachten te beschouwen. Hij overschreeuwt zich niet met symbolische 'harde' maatregelen die een louter electoraal doel dienen. "Een van de gevaarlijkste illusies van dit moment is te geloven dat we het kwaad kunnen uitschakelen door grenzen op te werpen, door elektronische registratie, door strafkampen of het vergeten of minachten van de rechten van de mens", schrijft hij. Frankrijk mag zichzelf niet verloochenen, als land dat al in 1789 een verklaring van de rechten van de mens opstelde. "Aan het einde van zo'n weg heb je een Frankrijk dat nog steeds blootgesteld is aan gevaar, maar met een verminkt gezicht", schrijft Macron. Terecht stelt hij dat terrorisme het beste kan worden bestreden door politie- en inlichtingenwerk in "gevoelige" buurten te verbeteren.

Toch verbindt hij het terrorisme wel erg gemakkelijk met de sociale achterstanden in de banlieues, waarbij hij weinig oog lijkt te hebben voor de radicale islam als een zelfstandige kracht. Dat maakt hem politiek kwetsbaar. Als president lijkt hij overigens op te schuiven. Vorige week lekte uit dat zijn regering enkele onderdelen van de noodtoestand, zoals het opleggen van huisarrest zonder voorafgaande toestemming van de rechter, in de gewone wet wil verankeren.

Revolutie! is niet altijd even meeslepend. Het boek begint met een hoofdstuk waarin Macron kort over zijn eigen leven vertelt. Daarna ontspint zich een conventioneel verkiezingsboek, zoals alle Franse politici die schrijven. Soms verliest hij zich in lyrische abstracties, soms daalt hij af naar het niveau van beleidsvoornemens, die voor niet-Franse lezers minder interessant zijn.

En même temps is Revolutie!waardevol als het intellectuele startpunt van een ongekend politiek avontuur. Zal Emmanuel Macron in staat zijn om zijn subtiele streven naar evenwicht, zijn én-én, waar te maken in de weerbarstige werkelijkheid? Het is een van de interessantste politieke vragen voor de komende jaren.

Revolutie! van Emmanuel Macron is in het Nederlands verschenen bij Xander Uitgevers (148 pagina's, 19,90 eur"o)

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234