Dinsdag 25/02/2020

De woeste hoogten van Per Kirkeby

Per Kirkeby is een van de grote levende Deense schilders. Hij is geobsedeerd door de ontembare, verraderlijke natuur. In Bozar loopt vanaf vrijdag een overzicht met 150 werken.

Per Kirkeby is 73 en nog volop aan het werk. Hij is geoloog van opleiding en schilder van natuur. De grote doeken die hij de voorbije twintig jaar heeft geschilderd zijn indrukwekkend. Zijn voorkeur gaat uit naar het landschap, of eerder naar de aarde als sluimerende oerkracht. Hij schildert rotsformaties, gletsjers, fossielen, grotten en aardlagen - een picturale prehistorie op de grens van figuratie en abstractie. Ergens in die woestenij van vele verflagen en verzadigde kleuren duiken personages op, nauwelijks meer dan schimmen. De mens is maar een passant, een bezoeker in die geologische tijdeloosheid.

Per Kirkeby woont buiten het gewoel van de stad, aan de rand van Kopenhagen - hoe kan het ook anders. Hij is een hartelijke maar wat introverte gastheer. Zijn antwoorden zijn niet zelden ontwijkend en ironisch. Hij is weerbarstig, op een vriendelijke manier, net als zijn schilderijen. "Ik ben maar een schilder", zegt hij bij wijze van verwelkoming. "Ik heb niets te vertellen. Je moet eigenlijk mijn schilderijen interviewen."

Op de vraag waarom het landschap zo'n belangrijke rol speelt, antwoordt hij eerst: "Men zegt dat ik landschappen schilder, maar dan zijn het wel pornografische landschappen want ik mishandel en verkracht ze." Later, als we in zijn klein atelier staan, klinkt het zo: "Ik ben ouderwets. Ik zit in mijn atelier, kijk naar buiten en zie de tuin. Ik kopieer het groen. Ik kan alleen schilderen wat ik zie, pure abstractie ken ik niet."

Rijkdom aan kleur

Kirkeby heeft een tijd geleden een beroerte gehad, waar hij gelukkig weinig ongemak aan overhoudt. Onmiddellijk daarna kon hij geen kleuren meer zien. Nu vertonen zijn schilderijen een opvallende rijkdom aan kleur, misschien ter compensatie.

In het woonhuis van Kirkeby hangen enkele prachtige schilderijen van hemzelf en van anderen, onder meer van de door hem bewonderde Kurt Schwitters: "verboden landschappen", die ook in Brussel getoond worden. Schwitters, de avant-gardist en dadaïst bij uitstek, vluchtte in 1937 uit nazi-Duitsland naar Noorwegen. Daar maakte hij een hele reeks 'realistische' landschapsschilderijen, een genre dat verketterd was door de avant-garde. "Die avant-garde wist zich achteraf geen raad met die schilderijen van Schwitters", zegt Kirkeby. "Het is de verkeerde en verloren Schwitters."

Wat meteen opvalt in het huis van Kirkeby is een monumentale antieke boekenkast met duizenden boeken over kunst en kunstenaars: de correspondentie van Matisse, de brieven van Van Gogh en ook die van Samuel Beckett - dat zegt iets over Kirkeby. Voorts naslagwerken over alle groten uit de kunst: Piero della Francesca, Picasso, Van Gogh, Broodthaers. "Geschiedenis is belangrijk", zegt de Deense schilder daarover. "Ik ben eigenlijk voortdurend in gesprek met de hele kunstgeschiedenis, met Picasso en zeker met Matisse, die ik nog veel hoger schat dan Picasso." Kirkeby gelooft niet dat er 'vooruitgang' is in de kunst, vandaar zijn voorliefde voor de dwarse Schwitters, die op een bepaald moment uit het keurslijf van het modernisme brak en voor zijn artistieke vrijheid koos.

"Van Gogh is een van mijn grootste idolen", zegt Kirkeby. "Hij schildert met een volle borstel die droop van de verf. Daar houd ik van. Ken je de film Lust for Life over Van Gogh? Het soort schilder dat daarin geportretteerd werd, wou ik altijd zijn: vol passie."

"Mijn tweede idool is Delacroix. Ik houd van zijn rijke, weelderige kleuren. Maar daar kon ik in de jaren zeventig niet mee komen aanzetten. Ook dat waren toen 'verboden schilderijen'."

Hoe staat Kirkeby tegenover Asger Jorn, het Deense boegbeeld van CoBrA? "Jorn was een dominante figuur toen ik begon te schilderen. Er waren maar twee mogelijkheden: of je negeerde hem of je dynamiteerde hem. Uiteindelijk heb ik een documentaire over hem gemaakt, gebaseerd op zijn teksten en boeken, maar ik heb hem nooit ontmoet. Hij was een voorbeeld voor mij: hij maakte boeken, was een intellectueel en een uitstekend schilder, hoewel hij zei dat hij 'nooit een goed schilderij wilde maken'."

Minimal art

In het kale atelier van Kirkeby staan tientallen schilderijen aan de kant en hangen doeken met punaises tegen de muur. In het midden staat een oude versleten fauteuil: niet voor modellen, zoals bij Lucian Freud, maar voor Kirkeby zelf. Want Kirkeby heeft de wereld als model, de aarde in al haar verschijningsvormen. "Toen ik geologie studeerde, kon ik naar Groenland reizen. Geologie gaat over structuren en evolutie. Maar ik zat niet achter mijn bureau: ik trok het veld in. Veldarcheologen hebben een gevaarlijk leven - er is altijd de dreiging van een catastrofe." Ligt daarin misschien deels een verklaring voor zijn tumultueuze schilderijen?

"Ik heb altijd geschilderd", zegt Kirkeby. "Ik ben begonnen als pop-artkunstenaar, in de jaren zeventig schilderde ik figuratief. Maar uiteindelijk vroegen die schilderijen dat niet, waarna ik er veel heb overschilderd. Soms vernietig ik een schilderij, maar daar is moed voor nodig."

Kirkeby is altijd blijven schilderen, ook in de jaren zestig en zeventig toen de schilderkunst dood werd verklaard. "Ik ben er nooit mee opgehouden. Ik ben ook bezig geweest met minimal art: teruggaan naar de essentie is een uitdaging. Dat soort experiment is interessant omdat het je schilderijen kan vooruithelpen. Wat ik heb gedaan met mijn baksteensculpturen is een vorm van minimal art. Bakstenen op elkaar stapelen is minimalisme: je volgt regels, je kunt moeilijk anders. Eigenlijk is zo'n sculptuur een geconcentreerd schilderij: een spel van structuur, licht, schaduw en ruimte. Een schilderij kan mooi of ontroerend zijn, maar het is pas goed als het een structuur heeft. In een schilderij kun je ook met minimale middelen ruimte uitbeelden: je zet een kleur op een doek en je hebt ruimte."

"Daarom is het verkeerd om Kirkeby een - abstract - expressionist te noemen", zegt Poul Erik Tøjner, directeur van het gerenommeerde Louisiana Museum in Humlebaek, even buiten Kopenhagen, dat een topcollectie Kirkeby's bezit. "Kirkeby drukt zich niet uit in zijn schilderijen, hij is geen Jackson Pollock. Kirkeby denkt na en neemt afstand door te schilderen. Hij is een intellectueel, een erfgenaam van de renaissance."

En wat zegt Kirkeby daar zelf over? "Een schilderij heeft iets emotioneels. Soms weet ik zelf niet waar het over gaat en soms is het zo beschamend dat ik het niet kan vertellen."

Per Kirkeby van 10 februari tot 20 mei in Bozar, Paleis voor Schone Kunsten, Ravensteinstraat 23, Brussel. Di-zo 10-18u, do tot 21 u, maandags gesloten. Donderdag 9 februari gratis preview en rondleidingen van 10 tot 21 u. www.bozar.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234