Zondag 09/08/2020

De woekerende wereld van Tom Liekens

GEVANGEN GROEN. Kunstenaar Tom Liekens heeft iets met de natuur. De Nationale Plantentuin van Meise is dan ook een toepasselijke locatie voor een expositie van zijn schilderijen en collages met geheimzinnige serres vol woekerende planten.

Schilder en graficus Tom Liekens (38) is naar eigen zeggen een 'natuurjongen'. Hij is in 1977 geboren in de Kempen, een streek die een niet onbelangrijke rol in zijn oeuvre speelt. Maar daarover straks meer. "Dierentuinen, plantentuinen en natuurhistorische musea heb ik altijd exotisch gevonden. De verre tropen komen naar ons toe, maar worden meteen opgesloten. Zoiets doet je wegdromen en is tegelijk bizar."

Toch heeft het even geduurd voordat Liekens, die in 1999 afstudeerde aan de Antwerpse Academie, besefte dat het thema van de plantenkas belangrijk kon zijn voor zijn werk. Aan het begin van de tentoonstelling in het kasteeltje van de Plantentuin in Meise hangt het monumentale schilderij Greenhouse.

"Een oud werk uit 2000", zegt hij. Aanvankelijk maakte Liekens drukke, overladen schilderijen met skeletten. "Ik schilderde dan dit werk met een grote serre, maar ik was er niet klaar voor. Ik heb het doek opgevouwen en weggelegd. Er zit nog altijd een duidelijke vouw in het doek, omdat ik er een tijdlang gewoon overliep. (lacht) Achteraf heb ik me gerealiseerd dat het een sleutelwerk is. Later heb ik er een zwerm bijen bijgeschilderd die tegen het glas van de serre aanvliegen, plus enkele stinkzwammen, de zogeheten fallus impudicus. In de serre zie je rode vlekken, dat is wat overblijft van de aronskelken. Maar dit werk gaat dus al over natuur die opgesloten wordt."

Op een schilderij dat vlakbij hangt, is een vitrine met opgezette krokodillen en pelikanen te zien. "Dat is een verwijzing naar het Afrikamuseum in Tervuren", zegt de kunstenaar.

Maar waar komt zijn fascinatie voor dieren en planten eigenlijk vandaan? "Ik ben opgegroeid in de Kempen en heb altijd een sterke band met de natuur gehad", antwoordt Liekens.

"Bovendien had mijn vader, een leraar biologie en chemie, thuis een soort Wunderkammer, een collectie met opgezette dieren en exotische objecten. Toen ik in Antwerpen ging studeren en wonen, trok de natuur mij nog altijd aan, maar ik moest ze gaan opzoeken in planten- en dierentuinen."

Meteen volgt een anekdote: "Als kind ben ik ooit dwars door het glas van een serre gelopen", lacht hij. En hij toont, als bewijs, een litteken op zijn voorarm.

In Meise hangt een grote serie werken, waarop telkens een groene serre centraal staat. Dat zijn geen schilderijen, maar collages die Liekens op heel persoonlijke wijze vervaardigt. Vier jaar geleden werd hij uitgenodigd door het Frans Masereel Centrum in Kasterlee om daar met druktechnieken te experimenteren.

"Ja, weer in de Kempen", lacht hij. "Toen heb ik de fantastische mogelijkheden van grafiek ontdekt. Ik begrijp niet waarom men grafiek beschouwt als een ouderwets genre dat buiten de kunst zou staan. Kijk maar eens welke verrassende mogelijkheden mijn leermeester Fred Bervoets creëert met etsen die hij assembleert tot monumentale composities."

"Als schilder heb je na verloop van tijd een hand ontwikkeld. Daar val je gemakkelijk op terug. Maar je bent ook slachtoffer van je techniek en je routine. Met grafiek begon ik opnieuw van nul. Ik moest, zoals ik dat noem, tegen mijn hand werken. Zo kwam ik, doordat ik fouten maakte, voor boeiende verrassingen te staan."

Liekens begon, heel onorthodox, afdrukken van boomstammen, takken en bladeren te maken. "Ik wreef een stam in met zwarte inkt en drukte er een vel papier tegen. Ingeïnkte takken en planten drukte ik af op papier, het sap zorgde vaak voor kleur. Ook de zogeheten slechte afdrukken zijn waardevol, want zo zit er meer leven in het zwart." Alle afzonderlijke afdrukken kleeft Liekens dan als stukken van een puzzel op een doek en maakt er een grootschalige collage van.

"In tegenstelling tot de gewone grafiek, die in een grote oplage wordt gedrukt, is elk werk dat ik maak uniek", zegt Liekens. "Omdat ik alle stukjes van de puzzel apart druk en uitknip, kost het mij veel tijd en werk. Eigenlijk is mijn aanpak compleet contraproductief", lacht hij.

Olifantenpoot

Eerst maakte Liekens beelden van de hem omringende bossen. "Dat was wat ik zag, toen ik zes weken lang in residentie in het Frans Masereel Centrum zat." In een tweede lange reeks, die onlangs tot stand kwam, introduceert hij telkens dezelfde groen oplichtende serre in een steeds wisselende, duistere omgeving, waarvoor hij onder meer afdrukken van takken en ruwe planken gebruikt.

Deze Serres Chaudes zijn onheilspellende werken, raadselachtig zoals de nachtschilderijen van de symbolistische schilder Léon Spilliaert. Omdat de werken op elkaar lijken, begin je je na een tijd af te vragen wat er aan de hand is. Alsof je naar een detective of een Hitchcockfilm kijkt en mee speurt naar aanwijzingen van een misdaad.

In het kasteeltje van Meise toont de kunstenaar ook ander werk. The Congo Room (2014) is een met trofeeën volgestouwde kamer. Je weet niet waar eerst te kijken in het zwart-witwerk, ook een collage van houtsneden en afdrukken. "Het kan de salon van een oud-koloniaal zijn of van een nonkel-pater", zegt Liekens. "Met de olifantenpoot als bar en een gorillahand als asbak is het werk politiek totaal incorrect."

En er is ook het studeervertrek van Charles Darwin, alweer bulkend van allerhande objecten: een microscoop, een opgezet gordeldier en een schaalmodel van het schip The Beagle, waarmee Darwin zijn reis naar de Galapagoseilanden ondernam.

"Darwin is voor mij de belangrijkste wetenschapper. Zijn onderzoek naar de evolutie en het ontstaan der soorten is baanbrekend. Hij heeft aangetoond dat de mens geen omlaaggevallen engel, maar een omhooggevallen aap is."

De kunst van Tom Liekens is overrompelend, groots en vaak wild. Door zijn techniek van drukken en plakken lééft zijn werk en is het uitermate tactiel. En het barst van de energie. Dat houdt geen serre in bedwang.

Tom Liekens - Serres Chaudes tot 31 augustus in Nationale Plantentuin, Nieuwelaan 38, Meise. br.fgov.be en tomliekens.com

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234