Maandag 18/01/2021

Fotografie

De wereld van nu in foto's van toen

August Sander wilde in zijn werk een doorsnede van de maatschappelijke orde van zijn tijd tonen.Beeld August Sander

"Zijn foto's hebben een ongelooflijke glans en scherpte, terwijl de fotografie uit zijn tijd doorgaans niet om aan te zien is", zegt regisseur Michael Haneke over August Sander (1876-1964). Meesterwerken en ontdekkingen in FoMu Antwerpen toont het gevarieerde oeuvre van de man die door niets te doen de menselijke gesteldheid fotografeerde.

Hij was 87 toen hij in 1964 overleed en elke biografie van August Sander vermeldt dit: "August Sander starts taking photographs even while still young." Het was een oom die hem als kind in de 19de eeuw een camera én een eigen donkere kamer gaf. Tachtig jaar fotograferen leverde een indrukwekkend oeuvre van meer dan 40.000 foto's op.

Bekende foto's ook. De metselaar op de cover van Face of Our Time, een boek dat al in 1929 voor het eerst verscheen als Antlitz der Zeit, kent iedereen. Hij was een van de zestig mensen uit zijn reeks Mensen van de twintigste eeuw die August Sander (1876-1964) fotografeerde en waarmee hij een doorsnede van de maatschappelijke orde van zijn tijd wilde brengen.

In die orde onderscheidde Sander, zoals bekend, zeven categorieën: de boer, de stad, de laatste mensen, de vrouw, standen en beroepen, de kunstenaars en de arbeiders. In hun gelaatsuitdrukking zat de identiteit, het werk, de afkomst, wilde Sander aantonen. Zei zijn kleinzoon Gert Sander bijna tien jaar geleden bij de opening van een tentoonstelling in het Amsterdamse Foam: "August was gefascineerd door de idee dat de persoonlijkheid van een mens zich manifesteert in het gezicht."

Naast portretten toont het FoMu ook stadsbeelden, landschappen en botabnische studies van Sander.Beeld August Sander
Beeld August Sander

Zag hij de wereld al snel vanuit zijn wereld? Vanuit zijn eigen eenvoudige achtergrond: zijn vader was timmerman in het Duitse Herdorf en had zelf een boerderij. Je ziet in zijn benadering van die vroeg-twintigste-eeuwse mensen in ieder geval mededogen en respect voor die eenvoudige mensen. Neerkijken op hun leven deed hij niet, laat staan hen te kijk zetten, zoals sommige hedendaagse fotografen durven doen. Niet bij Sander. Hij fotografeerde ze waardig zoals ze waren: de boksers, de kok, de pianist, een moeder met haar kind. Gedateerd?

De lijst met hedendaagse bewonderaars van het werk van August Sander is zo lang, dat dat niet het juiste predicaat kan zijn. De Morgen-fotograaf Franky Verdickt haalde het werk van Sander expliciet aan als inspiratie voor zijn boek The South Street Village over het laatste maoïstische dorp in China. Jacques Sonck noemde August Sander als grote voorbeeld.

Basis

De Italiaan Oliviero Toscani, de man van veel Benetton-reclames, zei onlangs nog in de Volkskrant: "Zijn werk is een basis voor mij. Hij fotografeerde de menselijke gesteldheid door niets te doen. Door alleen maar goed te kijken. Hij keek ín de mensen. (...) Thuis in Toscane heb ik niets aan de muur hangen, want ik hou er niet van in een museum te wonen. Helemaal niets, op één foto van August Sander na."

Zelfs modeontwerper Kris Van Assche bedacht een collectie voor Dior Homme op het werk van August Sander, en regisseur Michael Haneke deed dat met zijn Gouden Palmwinnaar 'Das weiße Band'. "Voor de esthetiek van de film is zijn fotografie van beslissende betekenis geweest", zei Haneke ooit aan het NRC Handelsblad. "Zijn foto's hebben een ongelooflijke glans en scherpte, terwijl de fotografie uit deze tijd doorgaans niet om aan te zien is."

Dat laatste is een bijzondere aanmoediging om het werk van August Sander te herontdekken. Met nieuwe ogen van vandaag te bekijken. Via zijn beelden mee ín de mensen te kijken. Te zien dat ook in 2015 het gezicht van de arbeider niet dat van de tandarts is of dat, met zijn kleinzoon, de persoonlijkheid van een mens zich manifesteert in het gezicht. Doe de oefening en zie.

Beeld August Sander
Beeld August Sander

Maar er is meer, want August Sander verengen tot die portretten is niet correct. En dat toont FoMu straks ook. Er zijn stadsbeelden van Keulen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er zijn Duitse landschappen. Er is werk in opdracht en er zijn zelfs botanische studies.

Tijdsdocumenten: dat zijn de foto's van August Sander zeker en vast. Je ziet Keulen wie es war, een Roma-familie in 1931 aan de oever van een rivier en de 'Fruchtstand des Aronstabes'. Je ziet landschappen in de Siebengebirge, Westerwald, in het Eifelgebergte en aan de Rijn. Misschien zie je zelfs dat hij kort een schildersopleiding volgde in Dresden.

Kijkend zie je vooral die jaren, maar langer kijkend zie je ook hoe tijdloos die beelden zijn. Ook hier lijkt 'gedateerd' niet het juiste adjectief. Ooit schreef hij zelf, in een reclamefolder voor zijn eigen fotostudio: "Ik vraag de kijker zich te realiseren dat ik ernaar streef om in mijn foto's de karakteristieke eigenschappen die de tijd, de omstandigheden en het leven hebben achtergelaten op een gezicht, te laten zitten, en dat ik daarom dusdanige expressieve en karaktervolle portretten maak, die exact overeenkomen met de wezenlijke aard van het model."

Cadeau van de geschiedenis

Bij uitbreiding kon hij dat net zo goed over zijn stadsbeelden en zijn landschappen schrijven.

In een voorwoord van Antlitz der Zeit schrijft Alfred Döblin: "Hele verhalen zouden verteld kunnen worden bij veel van deze foto's, ze vragen erom, ze zijn het ruwe materiaal voor schrijvers, materiaal dat veel meer stimulerend en productief is dan de meeste verslagen in de kranten. Wie weet hoe hij moet kijken, zal meer van deze beelden leren dan van lezingen of theorieën; men zal meer leren van deze klare en krachtige foto's en zal meer over zichzelf ontdekken en over anderen."

Terug naar die portretten blijf je hangen bij de foto van Paul Röderstein en Hein Heese. August Sander fotografeerde de boksers in 1928 in Keulen. Vanuit een ver verleden lachen ze dit tijdperk in, zich onbewust van die eeuwigheid. Ze hadden misschien geen idee van wie die fotograaf was, van de kracht die hij zou ontwikkelen en van de stempel op de fotografie tot vandaag. Van hun blijvende lach, in musea over de hele wereld.

Ze vandaag kunnen en mogen zien, tussen al die andere 'Mensen uit de twintigste eeuw' (zijn eigenlijk nooit voltooid project) is een cadeau van de geschiedenis. Zo zag de mens er toen uit. Zo kan zijn gezicht er nog uitzien.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234