Vrijdag 18/10/2019

'De wereld is geen doos vol elementaire deeltjes'

Heidegger noemt hij een nazi en Wittgenstein een arrogante zak. De Duitse hoogleraar Markus Gabriel stelt in zijn boek Waarom de wereld niet bestaat nieuwe levensvragen en gaat op zoek naar de essentie van de mens.

Markus Gabriel (34) is een van de sprankelendste filosofen van het moment. Type Slavoj Žižek, maar een generatie jonger en dus zonder dikke buik, warrige baard en immer vettig haar. Hij is hoogleraar aan de universiteit van Bonn, maar de kans dat u hem daar treft, is klein. Gabriel is een veelgevraagd spreker en gastdocent en bracht de voorbije jaren meer tijd door in de VS dan in Duitsland.

Wat hem zo gewild maakt, is niet alleen zijn flamboyante stijl, maar ook de controversiële uitspraken die hij doet. Zo beweert hij al jaren dat de wereld niet bestaat, terwijl er toch wel degelijk iets is daarbuiten. "Nee," zegt Gabriel, "dat is de wereld niet die je daar ziet, dat is een van de oneindig veel mogelijke werelden. Stel een lijstje op van alles wat volgens jou tot de wereld behoort: melkwegstelsels, appels, atoombommen, bomen, de bigbang, en ga zo maar door. Al wat bestaat, vind je dus terug in de wereld. En dan kun je je afvragen of echt alles op het lijstje staat, zoals getallen, het verleden, de toekomst.

"Hier zitten we met een probleem, maar dat is nog kinderspel in vergelijking met de vraag of de wereld zelf ook deel uitmaakt van de wereld. We botsen hier op een interne contradictie en kunnen niet anders besluiten dan dat de wereld logisch gezien niet kan bestaan, maar dat er daarentegen veel verschillende werelden zijn. En intuïtief voelen we dat ook zo aan. 's Ochtends zit je met je gezin aan de ontbijttafel. In die realiteit gelden andere regels en zijn andere zaken belangrijk dan op je werk, wat weer een heel andere realiteit is. Vandaar dat we ons in die twee realiteiten ook helemaal anders gedragen. Met de Britse koningin ga je anders om dan met je buurvrouw, precies omdat ze ook anders is."

Leuk, denken sommigen nu wellicht, maar wat heb ik aan de wetenschap dat de wereld niet bestaat?

Markus Gabriel: "Veel. Iedere psychotherapeut kan je vertellen dat psychische crisissen vaak worden veroorzaakt door een verstoorde relatie met de realiteit. Je kunt je als mens beter niet te veel inlaten met de grote ideeën over de wereld, maar wel met hoe de wereld werkelijk is. Het zijn immers juist die ideeën die je ziek maken.

"Stel je voor dat ik in iedereen die ik ontmoet een potentiële vijand of concurrent zie. Dat zal een invloed hebben op mijn leven, want ik zal anderen daardoor gaan vrezen. Ik zal woede en wrok opstapelen en uiteindelijk ook de competitieve geest worden die ik niet noodzakelijk hoef te zijn. Mensen worden in grote mate beïnvloed door het wereldbeeld dat ze aanhangen, en vergeten daarbij vaak dat alle wereldbeelden fout zijn. De verschrikkelijke nazi-filosoof Martin Heidegger had het over da-sein. Ik wil dat concept vervangen door hier-sein, want dat is belangrijk, dat je beseft dat je hier en nu leeft."

Waarom hebben we dan een bepaald wereldbeeld, als het sowieso fout is?

"Om onze angst te bezweren. Wereldbeelden zijn restanten van een lange, slechte gewoonte. Ze zijn ontstaan rond 600 voor onze tijdrekening, toen alle grote monotheïstische religies de kop opstaken. Het idee dat er een groot, alomvattend geheel bestaat waarvan we deel uitmaken, heeft de mensheid de voorbije 2.500 jaar gedomineerd. Het was op zich geen onproductief idee, want het bracht ons wetenschap en vooruitgang, maar dat neemt niet weg dat het fout is.

"De tijd is aangebroken om die wereldbeelden overboord te gooien, zodat we de verdiensten van wetenschap en kunst kunnen plukken zonder dat ze ons beperken in ons denken."

Vandaag is het overheersende wereldbeeld het wetenschappelijke. Wat is daar mis mee?

"Dat het een schadelijk wereldbeeld is. Ik heb niets tegen de wetenschap en ik denk echt niet dat de moderne technologie ons einde inluidt. Integendeel zelfs, ik denk dat de enige oplossing voor onze problemen in de technologie gevonden kan worden.

"Wat ik wel zeg, is dat het wetenschappelijke wereldbeeld ervan uitgaat dat alles herleid kan worden tot natuurwetten en wiskundige algoritmes, ook de mens. Nu kan dat voor sommigen een valabel wereldbeeld lijken - vooral in het rijke, geseculariseerde Europa, bij uitbreiding dus zo'n 5 procent van de wereldbevolking - maar voor anderen is het dat niet. Voor de jihadi's die vanuit Europa naar Syrië trekken is dat bijvoorbeeld geen valabel wereldbeeld, net zomin als voor de miljarden anderen die in de een of andere god geloven. Waarom omarmen zij het wetenschappelijke wereldbeeld niet? Omdat zij religieus zijn en de ene religie niet willen inruilen voor de andere."

Hoezo, is wetenschap een religie?

"Ja, één met een bijzonder monotheïstisch randje. Het wetenschappelijke wereldbeeld is het resultaat van een secularisatieproces dat inwerkte op een joods-christelijk-islamitisch wereldbeeld. En dat is er ook aan te zien. Het idee dat het de hele realiteit kan beschrijven, is er bijvoorbeeld een uitvloeisel van. Wie gelooft niet dat uiteindelijk alles terug te voeren is op elementaire deeltjes? De wereld is dan een doos Lego. De sterren zijn eruit samengesteld, net zo goed als mijn lichaam. En wanneer ik de wetten ken die die deeltjes sturen, zal ik ook perfect weten hoe ikzelf in elkaar steek.

"Meer zelfs, als die wetten eenmaal bekend zijn, weet ik in feite hoe alles werkt, de hele realiteit. Hier is wetenschap religie geworden De uitspraak dat alles terug te voeren is op de wetten van de fysica is immers geen wetenschappelijke uitspraak. Dat is metafysische en zelfs religieuze speculatie. Je kunt die uitspraak niet testen of weerleggen. E=mc2, dat is een wetenschappelijke uitspraak."

Verwijt u het wetenschappelijke wereldbeeld reductionistisch te zijn?

"Ik ben ervan overtuigd dat we alles wat we over de natuur weten uiteindelijk moeten kunnen uitdrukken in de taal van de fysica. Als de biologie zich daar momenteel aan lijkt te onttrekken, betekent dat simpelweg dat we nog niet genoeg weten.

"Tegelijk ben ik ervan overtuigd dat er meer is dan die natuur. Wat is bijvoorbeeld de fysische beschrijving van het getal twee, van Faust die verliefd wordt op Gretchen of van het Duitse parlement? Volgens mij zijn net de belangrijkste zaken in ons leven, zoals liefde, politiek, religie, kunst en waarheid, niet te beschrijven met de fysica."

Volgens Ludwig Wittgenstein zou je over dat soort zaken beter zwijgen, aangezien je er niets definitiefs over kunt zeggen.

"Mensen die dat beweren, zijn bang voor net datgene wat hen tot mens maakt. Het merendeel van de boeken gaat over deze onderwerpen. De mensheid zwijgt er dus blijkbaar niet over. Wittgenstein was een bijzonder arrogant man. Hij dacht dat hij alles wist over religie omdat hij er ooit met drie mensen over had gepraat."

Is het grote onderwerp van uw boek niet uw strijd tegen iedere vorm van essentialisme, dat alles wil terugbrengen tot één enkel principe?

"Voor Sören Kierkegaard betekende God dat alles mogelijk is, en dat zegt ook de multiversumtheorie van de hedendaagse fysica. Niets hoeft dus te zijn zoals het is.

"We moeten altijd gericht zijn op het verhogen van onze levensstandaard, niet omdat we dan een comfortabeler bestaan hebben - wat natuurlijk mooi meegenomen is - maar wel omdat we op die manier morele vooruitgang boeken. Voor mij is dat de enige reden voor het bestaan van de mensheid. Zonder moreel besef zijn we bacteriën. Wat doen bacteriën? Ze buiten hun omgeving uit en geven daar niet om. Dat we daartoe in staat zijn, weet iedereen, maar in mijn ogen zijn we dan geen mensen meer."

Het idee dat religie voor mensen met een onwetenschappelijke geest is, gaat dus niet op?

"Natuurlijk niet, tenzij je wilt beweren dat Isaac Newton, René Descartes en Gottfried Leibnitz een onwetenschappelijke geest hadden. Wetenschap en religie zijn niet incompatibel. Dat zijn ze alleen voor simplisten. Als je denkt dat het er in religie om draait dat er een kerel bestaat met de naam God die over het algemeen best meevalt maar zich soms heel boos maakt en die in de woestijn spreekt en bosjes in brand steekt, dan heb je geen flauw idee. Het zijn trouwens alleen wij, die 5 procent geseculariseerden, die dat denken. Er wonen een paar miljoen moslims in Duitsland die het daar helemaal niet mee eens zijn.

"Vandaag leven er meer gelovigen op aarde dan ooit tevoren, in India alleen al 800 miljoen, wat meer is dan alle Europeanen bij elkaar. En dan hebben we het nog niet over het Midden-Oosten, Indonesië of Zuid-Amerika. Of neem Rusland. Waarom schopte Pussy Riot keet in een kerk? En waarom kregen die meiden er de goelag voor? Omdat ze de staatsgodsdienst schoffeerden. En vergeten we ook de religieuze fundamentalisten in de VS niet. Religie is een realiteit, en dat moeten we durven in te zien, want als we blijven doen alsof onze wereld de enige echte is, creëren we het ene Syrië na het andere."

Wat stelt u dan voor?

"We moeten eerst en vooral duidelijk maken wat onze waarden zijn. Europa is echt niet het nihilistische continent dat men er soms van maakt. Vrijheid is bijvoorbeeld een van onze basiswaarden. Ik ben er zeker van dat veel mensen uiteindelijk bereid zouden zijn te sterven voor die vrijheid. Europa heeft echt wel een missie en die moeten we uitdragen, want mensen met een missie worden gerespecteerd."

Moeten we dan worden als de VS, nog zo'n land met een missie, en de vijand van de helft van de wereld?

"Ik denk niet dat de VS als vijand beschouwd worden vanwege hun missie, maar wel door hun imperialistische attitude. Amerikanen hebben de neiging te denken dat iedereen mee is met het waardesysteem dat zij uitdragen. Iedereen is toch dol op Barby en burgers? Zij dragen geen waarden uit, zij dringen een manier van leven op, en dat lokt weerstand uit.

"Als de missie daarentegen inhoudt dat er bepaalde morele waarden zijn waarvan wij niet toestaan dat ze overtreden worden, is er geen enkel probleem. Wat men ons vaak kwalijk neemt, is niet dat we de verkeerde waarden hebben, maar wel dat we er geen hebben. En dat wordt als pervers of zwak gezien."

Markus Gabriel, Waarom de wereld niet bestaat,
Boom, 207 p., 22,50 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234