Donderdag 25/02/2021

De wereld is een verhalenbordeel

De Canadees Thomas Wharton schreef een caleidoscopische saga over het verlangen om het ultieme boek te maken, zonder begin of einde, waarin het verhaal van de hele mensheid vervat zit.

Thomas Wharton

Salamander

Oorspronkelijke titel: Salamander

Vertaald door Ronald Cohen

Querido, Amsterdam, 372 p., 19,95 euro.

In de achttiende eeuw probeerde de mens vat te krijgen op zijn wereld door middel van de wetenschap, zo leren we traditioneel. De mechanica nam een hoge vlucht en de beheersing van de natuur - zowel de dode als de levende - leek het ultieme ideaal te zijn. Wie iets wou leren moest onderwerpen, aan regels binden en in een keurslijf persen, zo nam men aan. Dat er ook een andere manier was om de wereld te leren kennen werd algemeen afgedaan als een romantisch waanidee. De poëtische waarheid mocht dan al iets voorstellen in de geschriften van Shelley of Coleridge, als het er echt op aankwam nam je toch beter die van Bacon of Leibniz ter hand. Over deze twee manieren van met de wereld omgaan heeft de Canadees Thomas Wharton een intrigerende historische roman geschreven, Salamander, een boek dat tot op de laatste pagina blijft verbazen en dat een encyclopedische alomvattendheid nastreeft, alsof het de synthese van een hele bibliotheek wil zijn. En dat is natuurlijk geen toeval. Wanneer graaf Konstantin Ostrov in 1717 zijn zoon Ludwig verliest tijdens de slag om Belgrado, trekt hij zich verbitterd terug in zijn Slowaakse kasteel. Hij laat het verbouwen tot een mechanisch altijd in beweging blijvend raderwerk dat vol trompe-l'oeils, toverlantaarns en curieuze kristallen zit. Zijn oude personeel wordt vervangen door een stelletje gedrochten en de kroon op het werk wordt een bibliotheek die alle boeken ter wereld moet gaan bevatten. Omdat de graaf vooral geïnteresseerd is in bijzondere en exclusieve zaken, wil hij ook de meest unieke boeken op de kop tikken, en de onmogelijkste titels trekken dan ook het sterkst zijn aandacht: een boek bestand tegen vuur bijvoorbeeld, of een spiegelboek. Nogal wat van die eigenaardigheden blijken door de Londense drukker Nicholas Flood gemaakt te zijn. Ostrov ziet daarom in hem meteen de man die het ultieme boek moet maken, dat zonder begin of einde, en hij nodigt de drukker uit om op zijn kasteel te komen werken.

Eens gesetteld in dit uurwerkachtige slot moet Flood regelmatig samenwerken met Irena, de wegens een zwakke ruggengraat in een harnas levende dochter van de graaf. Het meisje beschikt over een fotografisch geheugen en is daardoor de gedroomde bibliothecaris. Omdat ze hem een beetje aan zijn dode zusje Meg doet denken, en ook wel omdat hij een man is en Irena een bloedmooi, intelligent vrouwspersoon, gaat Floods hart smelten. Speciaal voor haar maakt hij een Verlangen-boek, een lang erotisch gedicht dat tussen de regels, geschreven in fosforescerende inkt, Irena's naam bevat. De jonge vrouw bezwijkt voor zoveel ingenieuze verleidingskunst en uiteindelijk komt er zelfs een kind van.

Voor het echter zo ver is, ontdekt de graaf waar zijn dochter en drukker zich 's nachts zoal mee inlaten en zijn woede is fenomenaal. Irena wordt toevertrouwd aan de zorgen van de duistere romancier Ezechiel, abbé de Saint-Foix en weggevoerd uit Slowakije; Flood verdwijnt voor onbepaalde tijd in een onderaardse kerker waar hij zich geestelijk gezond houdt door imaginaire boeken te drukken op een imaginaire pers. Wanneer zijn celdeur na elf jaar openzwaait staat er een klein meisje voor hem, Pica, en samen zullen ze daarop de wereld rondreizen, van Venetië, over Alexandrië, naar China en Londen, op zoek naar Irena natuurlijk, maar ook naar de juiste letters, inkt en papier om dat oneindige boek mee te drukken.

Het belangrijkste zinnetje van deze opvallend aan Borges schatplichtige roman staat niet zo ver voor het einde en wordt uitgesproken door Irena: "Mijn vader wilde boeken bezitten, niet lezen." De graaf was het immers niet om het genot van het boek te doen, maar wel over de beheersing ervan. Het gaf hem macht, zo dacht hij, net zoals hij dacht zijn zoon te kunnen terughalen door een automaat naar zijn evenbeeld te laten maken. Wanneer hij Flood voor het eerst ontmoet doet hij zijn bedoelingen haar fijn uit de doeken: "De planeten, het sterrenfirmament, de onpeilbare diepten van duisternis en tijd waar wij doorheen schieten zonder te weten hoe of waarom, het hele universum - alles is, zo ben ik me gaan realiseren, een onmetelijk, niet-ingebonden boek vol raadsels. Een boek geschreven in de ongrijpbare en onuitspreekbare taal Gods. Wat ik wil is mijn eigen persoonlijke editie, niet meer en minder."

Wat Flood en Pica op hun expeditie aan boord van het automatische schip De Bij ervaren is dat het allemaal zo eenvoudig niet is. De wereld is niet te herleiden tot een sluitend verhaal dat in zijn illusoire oneindigheid toch te vatten is tussen de voor- en achterkaft van een boek. Hij lijkt meer op een kapot labyrint van onvoltooide verhalen, zoiets als een Verhelstiaans verhalenbordeel dat stukje bij beetje betekenis geeft aan de wereld zonder ooit volledig te kunnen zijn. Wat deze vader en dochter ontdekken is de waarde van de geschiedenis, van het lezen van het verleden en hoe dit mensen maakt. Samen met de timmerman Turini, zijn slangenvrouw en hun vleermuiskinderen die de hele dag in het want hangen, herbeleven ze een groot deel van de westerse historische stereotypische gebeurtenissen en personages. In Alexandrië horen ze over een vrouw die een deel van de verbrande bibliotheek op haar lichaam getatoeëerd heeft staan, in het bijzonder een boek van Hermes Trismegistos over de onsterfelijkheid. Op de wereldzeeën voegt de zwarte pirate Amphitrite Snow zich samen met haar bloeddorstige bemanning van avonturiersters, lichtekooien en boelinnen bij hen. En in Londen ontmoet Flood niet alleen lord Sandwich, die zich afvraagt of hij geen patent moet nemen op het broodje dat hij net bedacht heeft en dat je net zo goed aan de speeltafel als in bed tussen twee stoeipartijtjes door op kan eten, maar raakt hij ook nog eens danig van de kook wanneer hij hoort dat Samuel Johnsons woordenboek wel eens het oneindige boek zou kunnen zijn.

Pica groeide op in het Venetiaanse Ospedale waar Antonio Vivaldi ooit muziekles gaf. "Ik verzamelde er dingen die een verhaal hadden", zo bekent ze Flood, "Ik dacht dat alles een verhaal had, behalve ik." In de loop van Salamander komt ze erachter dat zij geen uitzondering is en dus ook een verhaal heeft. Het knappe is dat Thomas Wharton samen met haar verhaal het verhaal van de hele mensheid naar boven haalt, en dat hij laat zien hoe belangrijk zo'n verhaal wel is.

Marnix Verplancke

Een intrigerende historische roman die tot de laatste pagina blijft verbazen

'Salamander' streeft een encyclopedische alomvattendheid na, alsof het de synthese van een hele bibliotheek wil zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234