Vrijdag 03/02/2023

De wereld is één barokke maskerade

Historische onthullingen, sensatie, censuur... De tweede thriller van Monaldi & Sorti zet Italië op zijn kop. Maar het tweetal heeft dat gedruis geenszins nodig. Hun twee historische t hrillers zijn zinnenstrelend geschreven, ingenieus gecomponeerd en steunen op jarenlang bronnenonderzoek. Patrick de Rynck ging met de auteurs op zoek naar de plekken die het decor vormen van Secretum.

Monaldi & Sorti

Secretum

Oorspronkelijke titel: Secretum

Vertaald door J. van der Haar

De Bezige Bij, Amsterdam, 768 p., 25 euro (ingenaaid).

Juan Carlos zit dankzij een vervalste koninklijke handtekening uit 1700 op de Spaanse troon. Het gedrag van Zonnekoning Lodewijk XIV is levenslang bepaald door een gedwarsboomde jeugdliefde. Een 'literaire thriller' heeft in 2002 de geplande heiligverklaring van de zeventiende-eeuwse anti-islampaus Innocentius XI gekelderd. Uitgever Mondadori heeft dat succesvolle boek, Imprimatur, onder druk van het Vaticaan geboycot. Secretum, de opvolger van Imprimatur, verschijnt niet in het Italiaans, de taal waarin het is geschreven. Een bejaarde en bevriende Italiaanse pastoor is als 'medeplichtige' geheel onschuldig kaltgestellt: hij werd 'op missie gestuurd' naar krek dezelfde plek in Roemenië waar 2000 jaar geleden Ovidius werd verbannen. Ovidius is de Romeinse dichter die te veel intiems wist over de hoogste kringen. Cynisme op z'n Vaticaans.

Secretum beleeft deze weken in het Nederlands zijn wereldprimeur. Het boek speelt in Rome anno 1700, een Jubeljaar. Dat lokt massa's schoon en minder schoon volk naar 'de stad van het bedrog en de huichelarij'. Er valt daar, behalve aflaten en andere gunsten, flink wat geld te verdienen, op louche en andere wijzen.

Maar er staat in Rome ook een en ander op het spel. Paus Innocentius XII ligt op sterven en in Madrid ligt ook de amechtige Spaanse koning Karel II, een Habsburger, op z'n 39ste kinderloos op zijn doodsbed. De opvolging van het gigantische Spaanse koninkrijk is al een tijd het voorwerp van pan-Europese nervositeit. Kanshebbers op de vacante troon zijn het Frankrijk van Lodewijk XIV en de Oostenrijkse Habsburgers. Natuurlijk speelt 'het Vaticaan' daarin zijn rol. Kerk en staat zijn nog even niet gescheiden.

Dat is het historische vliegwiel van Secretum: "Het lot van de wereld staat op het spel", luidt het zowaar. Francesco Sorti (40): "Daar zijn we heilig van overtuigd. De catastrofale oorlog die even later is uitgebarsten, heeft heel Europa veranderd en was bepalend voor de latere geschiedenis. Noem het een soort wereldoorlog."

De dikke 700 Secretum-bladzijden beslaan tien dagen, op de slotbladzijden na. We beleven het huwelijksfeest van de neef van pauselijk staatssecretaris Fabrizio Spada. De purperdrager heeft de kans aangegrepen om in zijn Villa Spada belangrijke lui te verzamelen. Om uitgebreid te vieren en vooral het nodige te ritselen en te regelen. Zoals in Imprimatur, dat zich 17 jaar eerder afspeelt, speelt abt Atto Melani, een van de genodigden, in Secretum de hoofdrol. Hij intrigeert, spioneert en infiltreert voor "de allerchristelijkste koning" Lodewijk XIV. Melani draagt de 37-jarige ik-figuur op om tegen betaling te noteren wat hij aan zijn zijde zal meemaken. Die anonieme verteller is op gewone dagen in dienst van Spada als onderhoudsman van de volières. De format van de gehaaide, oudere hoofdfiguur en zijn naïeve, jongere gezel is overbekend. Het laat je als lezer met de candide blik van de 'ik' de wederwaardigheden beleven, én het geeft de auteurs de kans om Melani nu en dan wat didactische uitleg te laten verschaffen over hoe de vork precies aan de steel zit. Dat helpt om bij de les te blijven. De ik-figuur stelt bovendien zelf ook onderzoekjes in, tot in de onderbroeken van abt Melani toe. Dat zorgt voor een extra dosis spanning.

De high society van kardinalen en het adellijke volkje in Villa Spada vreet, fluistert, doet aan m'as-tu vu, complotteert... Maar daar vul je nog geen thriller mee. Een van de vernuftige vondsten van Monaldi & Sorti is dat ze in Secretum ook een kleurrijke ondergrondse antiwereld opvoeren: die van de zogeheten 'cerretanen'. Dat zijn allerlei categorieën van rondzwervende randfiguren - verlopen geestelijken, gesjeesde studenten, acrobaten, kwakzalvers - die van het Jubeljaar hun persoonlijke graantje meepikken: door te bedelen, mensen af te troggelen, diefstallen te plegen. Ze vormen een tegen-samenleving, die zich ook als zodanig organiseert en een eigen bargoens geheimtaaltje spreekt. De 'hoge' en de 'lage' cultuur worden van bij het begin in elkaar verweven. Net die liaison dangereuse maakt van Secretum (onder veel meer) een 'thriller'. En hier moet ik het qua boekvoorstelling bij houden.

Wat was er eerst: de historische onthulling waar jullie in jullie twee boeken mee uitpakken of het verhaal, vraag ik Rita Monaldi (38) in een barokke Romeinse casino ofte zomerhuis, tijdens het savoureren van tongstrelende vloeibare chocolade, eerst met koffie- en vervolgens met anijs- en vanillesmaak. We spelen een saliveerrijke scène uit Secretum na. "Dat wisselt. In ons eerste boek was dé ontdekking dat paus Innocentius XI de protestant Willem III financieel heeft gesteund om de katholieke Engelse koning van zijn troon te verdrijven. Daar stootten we pas op toen we al volop aan het schrijven waren. We hebben het in het boek vervlochten. In Secretum is de kwestie van de vervalste handtekening in het testament van Karel II [zie kader] veel vroeger gekomen en schraagt ze mee de plot."

Vóór de chocolade bezochten we in Rome al het Staatsarchief en de wonderlijke Biblioteca Casanatense, twee plekken waar het koppel hun dagen slijt voor ze zich aan het schrijven zetten. Monaldi & Sorti doen al zo'n twaalf jaar aan onderzoek in archieven, bibliotheken, musea en monumenten. Je voelt een obstinate drang naar historische correctheid. Hoe omschrijven ze de verhouding tussen historie en fictie in hun boeken? Rita Monaldi: "Geschiedenis vormt het leeuwendeel. Wij willen geen romans schrijven zonder dat ze stevig en historisch accuraat zijn ingebed. Maar uiteindelijk haalt de fictie het, omdat we willen vertellen, niet documenteren. In veel moderne historische romans is de historische situering niet meer dan een voorwendsel om verhaaltjes van het niveau Dallas en Dynasty een 'decor' te bezorgen. Maar of ze zich nu in de veertiende of de negentiende eeuw afspelen, in Egypte of in het Rome van de paus, het is volmaakt onverschillig. Veel van die pseudo-historische boeken lijken dan ook erg op elkaar. Wat zich in een historische roman zoals wij die schrijven, afspeelt, moet noodzakelijk zijn, voor de plot maar óók vanuit historisch oogpunt. Natuurlijk moeten wij als schrijvers de lacunes opvullen: handelingen van personages, karakters, het verhaal."

Hoe houd je de boog 700 pagina's lang gespannen? Monaldi & Sorti slagen er met brille in, omdat ze behalve onderzoeken en 'onthullen' ook prachtig schrijven - een van dé krachten van hun boeken; vertaler Jan van der Haar zij geprezen! - en omdat ze ingenieuze plot- en zijplotwevers zijn. Ze passen daarbij het aloude principe variatio delectat toe. Filosofische beschouwingen, achtervolgings- en actiescènes, beschrijvingen van waar de adellijke heren, dames en ook het uitschot zich mee onledig houden, ontledingen van de vorstelijke psychologie van Lodewijk XIV met de bijbehorende maîtresses en machinaties, brieven, pure slapstick, onder meer dankzij het bij momenten hilarische optreden van papegaai Caesar Augustus... Afwisseling à volonté. Een enkele keer denk je bij een uitweiding over vroedvrouwkunde of botanica: moet dat nu? Infiltreren de zeventiende-eeuwse teksten soms niet iets te opzichtig in Secretum? De appreciatie van deze bladzijden zal uiteenlopend zijn. Maar drooggeleerderig wordt het zelden, opnieuw dankzij de stilistische handgrepen van Monaldi & Sorti. En altijd weer is er die handige verweving van historie en fictie. Secretum is een meeslepend barokboek. Omdat het zich in dat tijdsgewricht afspeelt, uiteraard, en omdat de heerlijk wijdlopige schrijverij perfect die geest ademt. Maar vooral ook door het centrale thema: de wereld is een showtoneel, met alle retoriek, maskerades en nepgedragingen die daarbij horen. Wat is echt en onecht, waarheid en leugen, façade en werkelijkheid-achter-de-muren? De beau monde van de huwelijksgasten, de quasi-bedelaars met hun geheime taal, de spion die Atto Melani is, complotterende kardinalen, bizarre 'verschijningen', het decor van de villa's en hun 'gemaakte' tuinen... Niets en niemand is wat het lijkt, over alles hangt een schijn waarbij je je voortdurend afvraagt wat erachter schuilt. Het is de vraag die de ik-figuur bezighoudt. Hij sleurt je mee op zijn zoektocht en samen met hem word je voortdurend op het verkeerde been gezet.

Op één mysterieuze locatie - niet toevallig net buiten de stad - wordt de schone schijn doorgeprikt: Het Schip (Il Vascello) heet de villa, en haar voorsteven is letterlijk gericht op (tegen?) het Vaticaan. Ik kon het in Rome met eigen ogen en enige verbeeldingskracht vaststellen. In Het Schip kun je terecht voor echtheid en 'wijsheid', hoe bevreemdend en 'dwaas' die soms ook lijkt. De bizarre Hollandse tijdelijke bewoner, de Rotterdammer(!) Albicastro, is er de eenzame Erasmus van dienst. Zoals diens paradoxale Lof der Zotheid, waar Albicastro uit citeert, prikkelt hij de speurende en zoekende hoofdfiguren tot vervelens toe met de vraag wie nu eigenlijk dwaas en wie wijs is. Il Vascello is "een vesting van wijsheid, en van de Rechtvaardigheid die door de Geschiedenis is verdreven". Het Schip is ook een soort rehabilitatieplek voor wie door de geschiedenis onrecht is aangedaan, een gedachte die Monaldi & Sorti na aan het hart ligt. Buiten Het Schip, in de waanwijze wereld, word je geacht het spel mee te spelen. "Het leven is een gastmaal: drink wijn of verdwijn", zoals Erasmus zegt. Albicastro's favoriete tekst is Sebastian Brants Narrenschip (1494), een nu vergeten klassieker die ook Jeroen Bosch heeft geïnspireerd en die over heel Europa een paar eeuwen lang enorm populair was. Ook de citaten daaruit zijn een commentaar op wat zich in de zogenaamd 'ware wereld' afspeelt. Aan het eind van het boek neemt Albicastro dienst in het Hollandse leger en is het afgelopen met zijn wijsheden en muzikale folía's. Na 1700 breekt ook in het echt de Successieoorlog uit.

De vraag of het etiket 'literaire thriller' hen zint, beantwoorden Monaldi & Sorti beamend. Ze hebben bovendien een paar grote boodschappen: "De thriller is volgens ons dé manier om lezers van vandaag duidelijk te maken dat je op onderzoek moet uitgaan om de waarheid te ontdekken en dat de dingen niet zijn wat ze lijken, ook de officiële geschiedenis niet. Wij doen dat zonder geweld, seks of bloed. De romanliteratuur, en zeker de Italiaanse thrillers van vandaag, zitten al vol genoeg met de gruwel die we van het nieuws kennen. Wij gaan het probleem niet uit de weg, maar benaderen het op een andere manier. We willen met onze boeken ook een positieve en educatieve rol spelen. Een boek is iets anders dan een amusementspark. Veel mensen willen iets overhouden van hun lectuur."

En als ik hen vraag naar de achtergrond van het opvallende motto van Imprimatur, 'Voor de overwonnenen', komt hun engagement volop bovendrijven: "Er is nog een belangrijke drijfveer voor ons onderzoeks- en schrijfwerk: door zo diep te graven proberen we ook recht te doen aan wie door de officiële geschiedenis onrechtvaardig is bejegend. Geschiedschrijving blijft in veel gevallen een verhaal van overwinnaars. Vandaar dat motto. Maar dankzij ons journalistenverleden weten we ook hoe moeilijk het is om uit het moeras van de maskerade de waarheid te puren. Dat wordt ook de betekenis van de titels van onze eerste vier boeken. Ze vormen samen een zin: 'Imprimatur secretum, veritas mysterium', of: 'Je mag het geheim nog publiceren, de waarheid blijft een mysterie.' We plannen in totaal zeven boeken. Hoe onze zevenwoordenzin eindigt, weten we nog niet."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234