Dinsdag 24/05/2022

De weg van Mao naar Schuman

De geslepen tacticus die José Manuel Barroso is, heeft keurig gewacht tot na de overwinning van de centrumrechtse Europese Volkspartij (EVP), op 7 juni, om zich kandidaat te stellen voor een tweede mandaat als voorzitter van de Europese Commissie. Zijn beslissing had de conservatieve Portugese oud-premier natuurlijk allang genomen, er eerder mee uitpakken dreigde zijn persoon echter tot inzet van de stembusgang te maken. Zo komt het dat, op de groene Frans-Duitse politicus Daniel Cohn-Bendit na, niemand in de Unie munt kon slaan uit een campagne tegen Barroso. De pogingen van de Franse PS en andere linkse partijen strandden op het onbegrip van de massa’s die, anders dan de hoger opgeleide groene kiezer, Barroso niet eens kennen José Manuel who? Toen de in 1956 geboren politicus in de zomer van 2004 op voordracht van de Britse premier Blair naar het Europese firmament gekatapulteerd werd, wist buiten Portugal haast niemand wie hij was. Of het moest van die ene foto zijn, genomen op 17 maart 2003, op de onder Portugal ressorterende Azoren. Daar had toenmalig premier Durão Barroso naast zijn Spaanse buurman en politieke geestverwant José María Aznar ook Tony Blair en George W. Bush uitgenodigd, de boegbeelden van de coalition of the willing die luttele dagen later Irak zou binnenvallen en Saddam zou verdrijven. Durão Barroso, toen nog niet ontdaan van de in Portugal gebruikelijke familienaam van zijn moeder en evenmin al op zijn Spaans uitgesproken (met een harde s veeleer dan een zachte z, en met o als eindklank veeleer dan oe), was in 2002 als eerste minister aan de macht gekomen, kort nadat zijn conservatieve Sociaal-Democratische Partij (PSD) bij de gemeenteraadsverkiezingen een klinkende overwinning had behaald. Het betrof de eerste zege onder ’s mans voorzitterschap, nadat hij in de jaren ervoor nederlaag na nederlaag had moeten incasseren.

Keihard programma

Liberaal, reformistisch, anti-etatistisch: met dat profiel was Durão Barroso (‘Keihard Modderig’, zoals zijn naam in het Nederlands zou luiden) naar zijn kiezers getrokken. Met een drastisch en keihard programma, verkocht in een campagne met Berlusconiaans-populistische ondertoon, beloofde hij de economische puinhoop te ruimen die de socialisten van Portugal gemaakt hadden. Barroso’s PSD had dan ook een bondgenootschap gesloten met de zeer rechtse CDS-PP, die thema’s als immigratie, misdaad, de teloorgang van de patriottische waarden en van Portugals plaats in de wereld in het vaandel droeg. De regering-Barroso ontaardde uiteindelijk in een lange sliert onfrisheden. Niet enkel was er het nationale psychodrama Casa Pia, naar een weeshuis in Lissabon waar hoge persoonlijkheden zich decennialang aan kinderen en adolescenten vergrepen (niet een zaak waar Barroso en de zijnen bij betrokken waren, wel een affaire die de indruk versterkte dat de top van het bestel rot was), ook bleek de dochter van minister van Buitenlandse Zaken António Martins da Cruz zich zonder toelatingsexamen aan de faculteit geneeskunde te hebben ingeschreven. Zowel Martins da Cruz als minister van Hoger Onderwijs Lynce mochten opstappen. Intussen was ook aan de economische prestaties van de natie weinig veranderd, en begonnen analisten, tot de Europese Commissie toe, Barroso te confronteren met wat hij zo angstvallig wou vermijden: dat hij het slechter deed dan de socialisten, en dat zijn regering niet minder boekhoudkundige trucs toepaste dan haar voorganger. Dat alles en Barroso’s uitgesproken steun aan het Iraakse avontuur van Bush maakten dat de PSD afgestraft werd bij de Europese parlementsverkiezingen van juni 2004. De partij haalde 11 procentpunten minder dan de socialisten - allerminst een resultaat dat om een tekening vroeg. En toch werd Barroso luttele weken later voorzitter van de Commissie, blij dat hij het regeringswerk in Lissabon aan de strapatsige populist Pedro Santana Lopes kon overlaten. Maar José Manuel Durão Barroso was van zijn eerste reconversie nog niet gestorven. In de woelige jaren voor en na de Anjerrevolutie van 1974, toen hij aan de Universidade de Lisboa rechten studeerde, liet hij zich gelden als voorzitter van de aanvankelijk ondergrondse, maoïstische studentenbeweging MRPP (Geherorganiseerde Beweging van de Partij van het Proletariaat). In een interview met het blad Expresso zei Barroso later dat zijn engagement louter bedoeld was om de oprukkende, rivaliserende communisten te counteren, en te vermijden dat zij de macht grepen. Nog steeds doet het gerucht de ronde dat de MRPP, die Barroso verliet toen die alsnog met een communistische factie fuseerde, door de Amerikaanse inlichtingendienst CIA gemanipuleerd werd.

Workaholic

Moe van Mao legt Barroso zich veeleer toe op zijn academische loopbaan. Na een kortstondige flirt met de PS van Mário Soares sluit hij in de vroege jaren tachtig aan bij zijn huidige partij. Onder premier Cavaca Silva, vandaag president, is Barroso staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken en speelt hij een rol in de akkoorden van Bicesse (1990), naar de wijk in de chique badplaats Estoril waar de Portugese regering een wapenstilstand tussen de strijdende partijen in Angola uit de brand sleept. Een workaholic, zeggen zij die de Commissievoorzitter kennen. In Brussel staat hij elke ochtend om zes uur op. De vloeiend uit zijn Frans, Engels, Italiaans, Spaans en Duits komende Barroso, minnaar van jazz, moderne kunst en Yourcenar, wordt geprezen om zijn vlotheid, erg anders dan de weinig charismatische en moeilijk verstaanbare Romano Prodi, zijn voorganger. Maar de “krachtige en onafhankelijke Commissie” die Barroso destijds beloofd had, toen hij de leiding van de Commissie tegen de zin van de Frans-Duitse motor, België en Luxemburg voor de neus van Guy Verhofstadt wegkaapte, hebben zijn critici geenszins tot stand zien komen. Eerst stuntelde Barroso met verkeerde kandidaat-commissarissen als de homofobe Italiaan Rocco Buttiglione of de van gesjoemel beschuldigde Letse Ingrida Udre. Later, toen de Commissie alsnog aan de slag gegaan was, bleek de balans tussen links en rechts en tussen grote en kleine landen waar zij als ‘hoeder der verdragen’ over hoort te waken, flink in het voordeel van de grote spelers door te slaan - zij voor wie de lidstaten nog steeds de eerste actor zijn op het Europese toneel, veeleer dan de ‘supranationale’ Commissie.Of het nu het Turkse EU-lidmaatschap betreft, de hervorming van de instellingen en de ter ziele gegane grondwet, de Bolkesteinrichtlijn of de financiële crisis, op alle terreinen kreeg Barroso het verwijt de lidstaten achterna te lopen, veeleer dan zelf met een duidelijk standpunt uit te pakken en de nationale regeringen zo nodig het nakijken te geven.“Barroso heeft absoluut geen ruggengraat”, zegt, daarover gebeld, Jean Quatremer, correspondent van de Franse krant Libération bij de Europese instellingen. “Ze noemen hem een pragmaticus, maar die kwalificatie doet het woord ‘pragmaticus’ onrecht aan. Pragmatisch ben je als je een idee verdedigt en dat ook gerealiseerd krijgt. Een man als Jacques Delors, die was pragmatisch. Maar hij was ook iemand van principes: Delors was gebroken door het Deense neen tegen het Verdrag van Maastricht, in 1993. Niet zo met Barroso, die zowel een Frans, Nederlands als Iers neen over zich heen kreeg (de twee eerste tegen de EU-grondwet, de laatste tegen de opvolger daarvan, het Verdrag van Lissabon, ld), maar amper een vin verroerde, alsof het hem allemaal niet raakte. Barroso staat niet voor het Europa van morgen, hij is een man van vroeger, die niet gesnapt heeft dat de wereld anders is geworden.”Quatremer is genadeloos voor Barroso, in zoverre zelfs dat hij persona non grata werd op door hem georganiseerde persbijeenkomsten, een zaak waar Libération, in naam van de democratie,erg zwaar aan tilde. “Mij deed het denken aan de praktijken van Poetin. Wij hebben kritisch bericht over de Franse president Sarkozy, maar tot deze gebruiken heeft hij zich nooit verlaagd.”

Laagje plastic

In dezelfde trant drukte zich onlangs, op de presentatie van het nieuwste boek van de voormalige Portugese premier en president Mário Soares, ook de Portugese dokter en intellectueel Fernando Nobre zich uit, kritisch voor het feit dat Barroso zich vandaag even dikke maatjes toont met Barack Obama als destijds met George W. Bush: “Barroso heeft een lichaam van plastic. Hij denkt dat een laagje plastic volstaat opdat alles bij het oude blijft”, aldus Nobre.Ook in Europa belooft alles bij hetzelfde te blijven. Onder Barroso is de Europese Commissie het bijkantoor van de Raad en zijn voorzitterschap geworden, zeggen zijn talrijke tegenstanders

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234