Vrijdag 23/08/2019

DE WEEK VAN GRIET

Ik wist niet goed wat ik ervan moest vinden, of hoe ik het moest noemen, zelfs. Dat is niet altijd per se zo boeiend, maar als het in de kop blijft spelen, dan vind ik dat toch een teken aan de wand. Borgman is de nieuwste film van de superbe Alex van Warmerdam. Ook al niet bepaald een artiest die dacht: laat ik lekker makkelijk voor één duidelijk hokje kiezen. Hij maakt theater en films, hij speelt ook zelf, hij schrijft en schildert, is vormgever, en in interviews blijkt hij eveneens een eloquente, scherpe en geestige man - u moet uzelf maar eens trakteren op wat YouTube-clipjes, u wil niet de journalist zijn die amper weet waar hij over praat wanneer hij de kunstenaar een vraag stelt.

Als zo'n man een film maakt, valt het enigszins te verwachten dat ook die niet zomaar onder één handige noemer te vatten valt. In deze krant noemden ze Borgman een zwarte komedie. Ik had eerder het gevoel dat ik naar een installatie zat te kijken. Ik was gefascineerd van begin tot eind - zelfs in het tweede deel, wat van mij ook iets korter had gemogen gezien de uitblijvende ontwikkeling: alsof er op een bepaald punt in de film een kader omheen is gelegd waar ze niet meer buiten wilden komen. Evengoed bleef het allemaal geweldig op afstand. Terwijl de meeste films je proberen mee te voeren, leek deze Borgman te zeggen: blijf maar buiten want hier is niks veilig.

Alex van Warmerdam creëert een volstrekt unieke wereld met een heel eigen logica. Alleen al de beginscène is er een om nooit te vergeten. Drie kerels, waaronder een priester, maken zich klaar, alsof ze hoogdringend een oorlogje moeten gaan uitvechten. Ze banjeren gewapend en wel door een bos, waar ze brutaal een ondergronds hol ontmantelen. Daar blijkt een Borgman, gespeeld door de heerlijke Jan Bijvoet, in te wonen. Met zijn gsm - niet iets wat je spontaan verwacht bij een holbewoner - verwittigt hij twee kompanen - de fijne Tom Dewispelaere en Van Warmerdam zelf - die op hun beurt dan ook maar weer bovengronds gaan. Nergens worden antwoorden gegeven op de vele vragen die zo'n opening stelt. En dat blijft zo. Als Borgman erin slaagt om binnen te dringen in het leven van een welstellend gezin met drie kinderen en een nanny dat in een groot huis woont, ergens, aan de rand van een bos, is dat het startschot voor een bevreemdende tocht waar verder geen uitleg bij wordt verstrekt.

Uw potentiële kijkplezier verpesten door hier in detail te treden, wil ik echt niet doen. Maar wat ik wel kan zeggen: Alex van Warmerdam schetst geen wereld waar je in wil wonen. Er dreigt voortdurend een onbestemd soort van gevaar. De sfeer is kil en de schoonheid huiveringwekkend. Óf mensen wankelen op de rand van de wanhoop, óf ze blijven akelig rationeel en beheerst onder alle omstandigheden. De wereld gereduceerd tot slachtoffers en daders. Menselijk verkeer teruggebracht tot manipulatie en krampachtig vastklampen.

Is dat het wereldbeeld van mijnheer van Warmerdam? Ik zou het niet durven te zeggen. Dit is wat ik in de film heb gezien, wat ik er achteraf bij heb gevoeld. En wellicht komt u nog tot andere conclusies. Want dat is wat deze artiest doet, een puzzel klaarleggen die elke toeschouwer zelf moet maken. En er is niet één gewenst resultaat, afgedrukt op het deksel van de doos, maar er zijn eindeloze combinaties mogelijk. En elk eindresultaat zegt iets over de ontwerper, maar evengoed over degene die de puzzel heeft gelegd. Dat is in goeie kunst natuurlijk altijd zo, maar de ene gaat daar wat ostentatiever naar op zoek dan de ander. En Van Warmerdam reikt hier tot voorbij de grenzen van wat er gemiddeld in film in de lage landen geproduceerd wordt.

Het zou makkelijk zijn om linken te leggen met David Lynch bijvoorbeeld, de grootmeester van het raadsel en duiker naar de diepste soorten van angst, maar voor mij voelt deze Van Warmerdam toch heel anders: cleaner, beheerster, ogenschijnlijk normaler in wat zich aan de oppervlakte afspeelt. Ik heb ook mensen Haneke horen noemen, een naam die tegenwoordig makkelijk wordt bovengehaald om over kunstige films te spreken. Maar het is niet omdat een artiest sober durft te blijven en de beklemming niet uit de weg gaat, dat er meteen naar de Duitse topregisseur moet worden verwezen. Dat vind ik net het mooie van Borgman: het is alleen maar Alex van Warmerdam, met zijn weergaloze verbeelding, en dat is goed, want dat is wel een en ander.

Moet u nu hoogdringend deze film gaan bekijken? Ja, als u zin hebt om ook zelf wat te werken, als u niet alleen maar de cinema induikt voor het lekkere verhaal, de manifeste duidelijkheid, de welomlijnde boodschap of de grote emoties die u overdonderen. Bijzonder als ervaring is Borgman in ieder geval.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden