Vrijdag 30/10/2020

Reconstructie

De warrige politiek die schuilgaat achter de Vlaams-Brusselse media

Sven Gatz en Pascal Smet op een inderhaast bijeengeroepen persconferentie.Beeld Illias Teirlinck

FM Brussel mag in afgeslankte vorm misschien toch blijven leven, maar de grote mediasynergie die schuilgaat achter de gecontesteerde liquidatie van de stadsradio gaat gewoon door. De politieke vingerafdrukken op die beslissing roepen vragen op. Grote vragen.

"Als u nu niet opnieuw gaat zitten en uw uitleg afmaakt, is dat een slag in het gelaat van alle medewerkers hier en een blamage voor u als communicatie-expert."

Woensdagmiddag, Flageygebouw Elsene. Een vrijwilliger van FM Brussel gaat de confrontatie aan met mediaconsultant Jan Callebaut over de plannen om een gezamenlijk Vlaams-Brussels mediamerk uit te bouwen.

De presentatie verloopt moeizaam. Het 'positieve verhaal' over een nieuwe toekomst dichtbij de diverse Brusselse gemeenschap valt op een kille grond. Focus op digitaal? De redacties horen vooral: exit radio. Callebaut beseft dat zijn opdrachtgevers in de raad van bestuur de regie van de communicatie uit handen gegeven hebben. De toehoorders zijn, door een lek uit de raad van bestuur van afgelopen maandag, al meer dan 24 uur op de hoogte van wat Callebaut, CEO Michel Tubbax en een delegatie van de raad van bestuur van de vzw Vlaams-Brusselse Media (VBM) komen vertellen.

Wat ze horen, zint hen niet. Een nerveuze Callebaut dreigt ermee de voorstelling te stoppen. Hij neemt zijn jasje en staat boos op - tot de anonieme vrijwilliger hem tot de orde roept. De presentatie wordt afgewerkt maar overtuigt niet. De unaniem ondertekende motie van wantrouwen tegen Tubbax houdt stand.

Excuus

In de versie van dit stuk die in de papieren krant is verschenen ontbreekt het laatste deel. Om onduidelijke reden is alles vanaf de tussentitel 'Krokodillentranen' niet meer gepubliceerd. Waarvoor onze excuses. Daarom publiceren we het artikel hier gratis.

Beeld Illias Teirlinck

Wankele argumenten

"Het is best grappig", zegt een medewerker van TV Brussel. "Het ene na het andere dure bureau passeert hier om onze redacties beter te laten samenwerken via allerlei managementtechnieken. Dat bleef stroef verlopen. Maar nu, door de plannen met FM Brussel, staan alle redacties spontaan solidair recht. Het familiegevoel is hier nog nooit zo groot geweest."

De inmiddels deels teruggedraaide beslissing om eind deze maand de uitzendingen van FM Brussel stop te zetten is de meest opvallende en meest dramatische consequentie van het veranderingsplan. Dat is uitgetekend door het merkenbureau van Jan Callebaut in opdracht van de raad van bestuur van de vzw VBM, de koepel boven TV Brussel, FM Brussel, weekblad Brussel Deze Week en nieuwssite brusselnieuws.be. Callebaut, ooit bekend van Censydiam, is één van de machtigste media-actoren van het land. Hij was in het recente verleden betrokken bij vernieuwingsoperaties bij zowat alle VRT-radio- en tv-zenders, VTM Nieuws, De Standaard en De Morgen. Dat verschaft hem een uniek netwerk en een schat aan kennis. Jan Callebaut kon om contractuele redenen niet antwoorden op vragen om medewerking.

Dat FM Brussel zo nadrukkelijk in het vizier komt, verwondert - en toch ook niet. Het verwondert omdat de aangehaalde argumenten om de radio stil te leggen bijzonder wankel zijn. Hoezo, radio valt het moeilijkst in een digitaal verhaal in te schrijven? Het immens succesvolle Studio Brussel bewijst het tegendeel. Hoezo, de radio past niet in de nieuwe meertalige strategie? FM Brussel is het enige medium dat nu al meertalig programmeert.

Hoezo, de zender heeft een onzeker zakenmodel? FM Brussel mag nog maar zes maanden nationale reclame werven en haalt 25.000 euro per maand op aan advertentie-inkomsten. Een bescheiden bedrag, maar wel een veelvoud van de gemiddeld 800 euro (!) die de nieuwssite brusselnieuws.be binnenrijft. Die nieuwssite wordt in het nieuwe model de speerpunt.

Dat FM Brussel relatief lage bereikcijfers haalt, zou wel kunnen kloppen. Alleen weet niemand dat zeker. Officiële CIM-cijfers zijn er niet, omdat de impact van regionale radio niet vakkundig te meten valt in nationale studies. Niemand ontkent evenwel dat de stadsradio een loyale fanbase heeft. De vele protestacties die ertoe geleid hebben dat voogdijministers Sven Gatz (Open Vld, Vlaamse regering) en Pascal Smet (sp.a, Brusselse regering) uiteindelijk gisteren een beetje overstag gingen, leveren het bewijs. Daar kun je best mee naar een adverteerder stappen.

Beeld Illias Teirlinck

Zou het kunnen dat juist dat reclamepotentieel het echte probleem is? FM Brussel beschikt op 98,8 over een ijzersterke frequentie, middenin de populaire nationale radiozone. De zender is beluisterbaar in de Brusselse metropolitane ruit tot voorbij Mechelen, Aalst en Leuven. Dat biedt mogelijkheden. Maar het betekent wel dat er op de verzadigde radioreclamemarkt plots een nieuwe kaper bijkomt, gesubsidieerd met overheidsgeld dan nog. Best mogelijk dat dat vooruitzicht van een tweede Brussels mini-VRT'tje commerciële radio's nerveus maakt, alsook de grote VRT zelf. Een stadsradio light waarvan de vleugels zijn bijgeknipt, lost dat probleem alvast op.

Ons heeft ons nodig

Dat het financiële aspect nu plots doorweegt is "pervers", zegt professor Michael Dooms, jarenlang penningmeester van de toen nog onafhankelijke stadsradio FM Brussel. "De raad van bestuur heeft altijd expliciet de keuze gemaakt om geen of weinig reclame-inkomsten te boeken, omdat we het model zuiver wilden houden en geen concurrentie wilden vormen op de commerciële markt. Daar heeft de politiek, die de subsidies verstrekt, nooit een probleem mee gehad. En nu wordt overgeschakeld op extra inkomsten uit de markt en is er plots wel een probleem."

"Uiteindelijk", zegt professor Dooms, "lag de enige optie voor verder overleven van FM Brussel in samenwerking. Binnen de Vlaams-Brusselse media is FM Brussel altijd de voortrekker en doorzetter van de grote fusie geweest. Het is van een bittere grote ironie dat nu net deze radiocommunity het slachtoffer wordt van de synergie-operatie."
Binnen de Vlaams-Brusselse Media is FM Brussel het buitenbeentje als superdiverse, jonge en soms mild anarchistische stadsradio. De zender begon ooit als vrije radio, in een buitenbaan van kunsthogeschool Rits. Dat onafhankelijke DNA is altijd bewaard gebleven, ook toen de zender overging in overheidshanden en uiteindelijk werd ingebed in de vzw VBM. De controle die politici via de raden van bestuur gewoon zijn uit te oefenen op de Brusselse media, was voor FM Brussel ongewoon.

Beeld Illias Teirlinck

"Het is een ander beslissingsmodel", zegt oud-penningmeester Dooms. "Plots kreeg de radio bestuurders die in de beheerraad zitten met de expliciete bedoeling politieke belangen te dienen."

En hier naderen we het duistere hart van deze Brusselse mediafusie. Nergens in dit land zitten politici en media zo dicht op elkaars huid als in het Nederlandstalige deel van de hoofdstad. Het is een kleine biotoop van ons-kent-ons. Maar ook van ons-heeft-ons-nodig.

De politieke lakens in Vlaams Brussel worden verdeeld door een relatief kleine groep politici met een relatief kleine kiezersbasis. Open Vld-chef Guy Vanhengel is momenteel vice-minister-president in de Brusselse regering. Hij behaalde 7.375 stemmen in 2014. Dat is nog vrij veel. Brussels minister Pascal Smet (sp.a) haalde er een dikke 2.000. Namens N-VA mocht Cieltje Vanachter Brussels parlementslid worden met 503 voorkeurstemmen. Een paar tientallen stemmen verschil kunnen een nationale carrière maken of breken.

Politici zijn voor hun naams­bekendheid grotendeels afhankelijk van de lokale Vlaamse media. Omgekeerd zijn die lokale media afhankelijk van dezelfde politici voor hun subsidies. Bij overheidszender VRT bedreigt die subsidiëring in principe de journalistieke onafhankelijkheid niet, omdat er een balance of power is tussen politiek en sterke redacties. In het grote dorp Vlaams-Brussel met zijn kwetsbare mediabiotoop ligt dat anders. Pogingen tot beïnvloeding zijn er de regel, weerstand bieden is lastig.

Soms gebeurt die beïnvloeding subtiel. "Dan vraagt de politicus of de woordvoerder of je toch zeker naar zijn persconferentie komt. En als je niet komt volgt er een boze telefoon naar de hoofdredacteur", getuigt een journalist. "Het is een wankel evenwicht", zegt een voormalig kaderlid. "Je weet dat politici niet verwachten dat je ook kritische vragen gaat stellen, maar je probeert toch altijd de broek op te houden."

Dat is niet altijd even eenvoudig, zegt Jan De Troyer, oud-hoofdredacteur bij TV Brussel. "Brusselse politici beschouwen de media als hun lokale speeltuin. Ik herinner me dat ik ooit weigerde om een week na de kampioenviering van Anderlecht nog een item uit te zenden over een tweede viering, dit keer met Guy Vanhengel erbij. Vanhengel boos, waarna hij achter mijn rug de nieuwschef sommeerde om het item toch in het nieuws te smokkelen." De Troyer kan vrijuit spreken, zij het met enige rancune. Hij werd ontslagen bij TV Brussel na beschuldigingen van belangenvermenging. Hij is na gerechtelijk onderzoek over de hele lijn vrijgesproken.

De ene is niet beter dan de andere, getuigt De Troyer. "Pascal Smet heeft me ooit een kwartier lang aan de telefoon uitgescholden omdat ik geen nieuws zag in een voorstel dat hij de dag voordien al in De Standaard verkocht had. Brigitte Grouwels (CD&V) heeft me ooit een dag gestalkt omdat we het aangedurfd hadden een stuk te maken over haar partijgenoot Walter Vandenbossche, die zijn huwelijksfeest in een zaal van de Vlaamse Gemeenschapscommissie vierde. En Guy Vanhengel liet per brief weten dat Gui Polspoel beter geen talkshow kreeg op TV Brussel, omdat De zevende dag zoiets al deed. Dat Polspoel een rooie was, was wellicht een detail."

Gevraagd om een reactie wensten de genoemde politici niet te reageren, of noemen ze de verhalen overtrokken. "De Brusselse scene is zo klein dat je elkaar constant tegen het lijf loopt. De grijze zone in Brussel is groter, maar dat hoeft geen probleem te zijn", zegt Vlaams minister Sven Gatz (Open Vld). "Het is gewoon een kwestie van professioneel blijven. Zowel voor journalisten als politici. Natuurlijk kruipt af en toe wel eens een Brusselse politicus in zijn pen om zijn ongenoegen te uiten. Dat heb ik zelf ook wel eens gedaan. Maar dat is niet anders bij andere nationale media."

Pascal Smet.Beeld Illias Teirlinck

De anekdotes klinken vermakelijk, maar ze illustreren een werkelijkheid waarin onafhankelijke nieuwgaring een illusie is. Dat staat zelfs zo in de beleidsbrief van voogdijminister Sven Gatz. "De kern­opdracht van de VBM zal erin bestaan een bijdrage te leveren tot het informatie-, communicatie- en promotiebeleid van de Vlaamse Gemeenschap en VGC in Brussel. Daartoe zal ze onder andere op geobjectiveerde wijze berichten over de Brusselse actualiteit en een zo breed mogelijk publiek informeren over de VG en VGC, hun voorzieningen en over het brede Nederlands­talige netwerk van organisaties en verenigingen in Brussel." Dat is een wel erg specifieke missie, en het is geen journalistieke missie. Het is de missie voor een communicatiedienst.

Menen politici in Vlaams-Brussel dat ze in ruil voor hun subsidie­centen kritiekloze en eenzijdige aandacht voor hun verwezenlijkingen kunnen krijgen? Jan De Troyer denkt van wel: "Ooit maakten we een item over de plaag van sack­jackings in het centrum. Mocht niet van de raad van bestuur, want dat was niet goed voor het imago van de hoofdstad. Kijk, in onze raad van bestuur zat lange tijd de woordvoerder van wijlen minister Jos Chabert. De woordvoerder! Hoe wil je dan dat we onafhankelijk berichten over die minister? Kijk eens naar de bestuurders die deze synergie doorduwen, en je weet genoeg."

Goed idee. De synergie is voorbereid door Callebaut in samenspraak met een strategisch comité van politiek benoemde bestuurders. Voorzitter Marc Michils en bestuurder Johan Goossens hebben een CD&V-etiket, David Steegen (oud-woordvoerder Vanhengel) is een Open Vld'er en Ruben Goots van Caviar is een vertrouweling van Pascal Smet. Reclamemaker Gio Canini van These Days zetelt ook in het comité. Hij zat vroeger bij mediabedrijf Concentra. Onthou die naam.

Beeld Illias Teirlinck

Krokodillentranen

Het maakt de politieke krokodillentranen bij de drie traditionele partijen nogal onecht. Op een persconferentie vroegen ministers Gatz en Smet om te onderzoeken of en hoe FM Brussel kon behouden blijven binnen het fusieplan. "Dit plan is nooit afgetoetst met het personeel, wel met de kabinetten van Smet en Gatz", zegt een bron dichtbij het dossier. "Zij wisten perfect wat er op het spel stond en ze hebben geen kik gegeven."

Bij Smet wassen ze de handen in onschuld. "De raad van bestuur heeft de indruk gewekt dat er over dit plan een ruime consensus bestond op de redacties. Wie zijn wij dan om het tegen te houden?" Op zijn Facebookpagina hield minister Smet er tot eergisteren de moed nog in. "Een wedergeboorte", noemde hij het fusieplan. "Een kans. Het ophouden van radio maken hoeft niet gelijk te staan aan het schrappen van betrokkenheid met Brussel en met de Brusselaars."

Dat zal wel, want de grote politieke motor achter de Brusselse mediafusie is al jarenlang Pascal Smet. In al zijn vroegere beleidsbrieven als voormalig Vlaams minister voor Brusselse Aangelegenheden brak hij er een lans voor. Het in elkaar schuiven van tv-zender, radio, weekblad en nieuwssite in één vzw gebeurde onder zijn impuls. De nu gecontesteerde redactionele synergie is daar het uitvloeisel van. Smet: "Wij hebben nooit gevraagd om de stekker uit de radio te trekken."

Die synergie gaat ook veel verder dan het opdoeken of inkrimpen van FM Brussel. TV Brussel bijvoorbeeld zou meer volk krijgen, maar het contract met productiehuis Video­house zou opgezegd worden. In de plaats van professionele technici komen camerajournalisten die alles zelf moeten regelen. "Excelsheet­management", gruwt een tv-man. "Ze duwen ons in dezelfde afgrond als de andere regionale tv's. Ook daar dachten ze te besparen door journalisten ook technicus te maken. Het resultaat is tv van Oost-Europese kwaliteit waar kijkers en adverteerders van weglopen. En goedkoop is het ook al niet, want een journalist kan nog maar één item per dag maken." Het zaken­model komt van bij Concentra, het bedrijf achter onder meer TV Limburg, onder impuls van Ernest Bujok.

En weekblad Brussel Deze Week, waarvan hoofdredacteur Anne Brumagne deze week op staande voet ontslagen werd, weet dat het 'dunner' wordt, mogelijk zal moeten samenwerken met gratis krant Metro aan een Brussel-pagina, en ook 'content' zal moeten leveren aan commerciële partners. Metro is een uitgave van... Concentra.

Marketeer

De belangrijkste ingreep gebeurt evenwel in de hoofdredactie. De vier onafhankelijke hoofdredacteurs worden vervangen door één algemeen hoofdredacteur. Dat wordt Jeroen Roppe, nu nog hoofdredacteur van... FM Brussel. "Hoe vreemd toch. De man van wie het medium niet meer levensvatbaar wordt geacht, mag blijven om grote baas te worden. Zoals hijzelf altijd wou."

De inperking van de hoofdredactie tot één persoon wekt bijzonder groot wantrouwen op de redacties. Om verschillende redenen. Omwille van de gekozen persoon bijvoorbeeld. Als radiomaker is Jeroen Roppe een getalenteerd vakman. Over zijn journalistieke en deontologische inzichten zijn de meningen eerder verdeeld. Een insider: "Jeroen is niet bezig met journalistiek. Hij is een marketeer, die echt niet inzit met het vermengen van redactionele en commerciële opdrachten."
Een bron bij het weekblad bevestigt: "Die keuze is politiek bepaald. Het is de bedoeling om onze journalistieke ambitie te breken. Al toen Anne Brumagne werd aangesteld kwam er politiek gepruttel van bij Open Vld. Zij wilden geen journaliste aan het hoofd, maar een marketeer."

Onder de ontslagen Anne Brumagne ontwikkelde Brussel Deze Week zich van een gehorig medium, waarin de politieke broodheren elk hun kolomcentimeters kregen, tot een echt stadsmagazine. Nog altijd braaf en voorzichtig, maar toch meer met de blik op de stad en minder op zijn politici gericht. Brumagne is nu ontslagen, officieel omdat het haar aan management­capaciteit ontbeert. De solidaire steunactie van haar redactie lijkt het tegendeel te suggereren.

Werknemers van FM Brussel geven na de persconferentie een wederwoord.Beeld Illias Teirlinck

Geen inspraak

Anne Brumagne wou zelf niet reageren, maar op haar redactie zijn alle bronnen formeel: in de hervorming van de Vlaams Brusselse Media werd zelfs hun hoofdredacteur nooit gehoord, op één gesprekje met een medewerkster van Jan Callebaut na. Brumagne staat intern bekend als de chef met de meeste bedenkingen bij verregaande synergieën. Puzzelstukjes vallen in elkaar.

De minister wil dat de Vlaams-Brusselse media mee het beleid 'promoten'. De apolitieke stadsradio sneuvelt of wordt, na verzet van de straat, minstens gepluimd. De hoofdredacteur die van haar blad een journalistiek volwaardig stadsmagazine probeerde te maken, wordt ontslagen. Nuance is geboden, zegt een goed geïnformeerde bron: "Neen, Sven Gatz heeft dit niet opgelegd. Maar hij heeft het ook niet tegengehouden."

In alle vroegere synergieplannen stond voorop dat er vier samenwerkende maar onafhankelijke redacties zouden blijven bestaan, met elk een hoofdredacteur, die in comité de lijnen zouden uitzetten. Dat plan ligt plots in de vuilnisbak. Eén overkoepelende hoofdredacteur blijft over.

Zegt de tv-man: "Dit boezemt wantrouwen in."

Zegt het ex-kaderlid: "De marketing neemt het over van de journalistiek, omdat de politiek het zo wil."

Zegt Jan De Troyer: "Uiteraard dat de politiek het zo wil. Het scheelt voor hen drie telefoonnummers om te bellen als ze iets gedaan willen krijgen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234