Zondag 15/12/2019

De warme bakkers van het boek

Feeststemming in de onafhankelijke boekhandel. Om het doemdenken te keren, riep het nieuwe verbond Confituur de 'Dag van de onafhankelijke boekhandel' in het leven. Wie er deze week langs loopt, krijgt een lofzang van Marc Didden in de handen gestopt. 'De klant mag het gevoel krijgen dat de winkel zich over zijn keuzes ontfermt.' Dirk Leyman

"Van één ding ben ik zeker: omdat een goed boek een goede omgeving nodig heeft om zijn lezer te vinden, heeft God - of zijn manager - op een dag de onafhankelijke boekhandel uitgevonden, een plek waar ik mijn hele leven al graag over de vloer kom." (Marc Didden in: Wie slim is, vist hier)

Van een gespecialiseerd biercafé naar een boekhandel? Het lijkt een nogal onorthodoxe carrièrewissel. Niet voor de 43-jarige literatuurfanaat Gert Brouns. De Evergemnaar wordt vanaf 1 januari de nieuwe zaakvoerder van de Gentse boekhandel Limerick, die al ruim een jaar naar een overnemer hengelde. Nu is hij zich volop aan het inwerken, met het enthousiasme van een jong veulen.

De intimistische winkel vlak bij het Gentse Sint-Pietersstation heeft sinds 1993 een reputatie hoog te houden. Onder impuls van oprichter Jan Dupont werd de zaak een geheimtip voor wie op zoek is naar actuele literatuur, hoogwaardige non-fictie, poëzie, het betere kinder- en kunstboek én Duitse, Engelstalige en Franse boeken. Zeker in het achtergedeelte van de boekhandel, waar warme houttinten domineren, krijg je het gevoel alsof je in een warmgestookte huisbibliotheek resideert. "Ik ga zeker geen bruuske koerswijzigingen doorvoeren", verzekert Brouns. "Dat zouden de trouwe klanten me ook niet in dank afnemen. Maar het is wel een droom die uitkomt. Ik ben al zolang gepassioneerd door boeken dat ik deze kans wel moest aangrijpen."

Jarenlang baatte Brouns een gespecialiseerd biercafé uit in Kluizen, om vervolgens als vertegenwoordiger van brouwerij Van Steenberghe aan de kost te komen. "Op een bepaald moment vroeg ik me af: is dit het nu? En toen ontdekte ik dat Limerick te koop stond. Na een poos onderhandelen kon ik de prachtige stock overnemen. Ik ben zeker dat dit een rendabele investering zal blijken."

Brouns heeft totaal geen oren naar alle doemberichten die anno 2012 door de boekhandelbranche spoken. Hij gelooft heilig in de levensvatbaarheid van een onafhankelijke boekwinkel. "Het komt aan op kwaliteit, service en persoonlijke betrokkenheid", denkt Brouns. "Kijk, in dit soort winkel moet je niet speculeren over 200 exemplaren extra van Jeroen Meus. Dat verlangt ons publiek ook niet. Dit zijn geen boekenconsumenten maar cultuurminnaars." Brouns gruwt van het concept belevingswinkel, dat tegenwoordig zoveel furore maakt, denk maar aan de gefuseerde Nederlandse Selexyz- en De Slegtewinkels: "Die spelen toch vooral in op de impulsiviteit van de koper, terwijl voor mij een boekhandel een ontmoetingsplek van gelijkgestemden is."

In Limerick hangt inderdaad een ietwat sacrale sfeer, alsof je tot de ingewijden behoort. "Gastvrijheid is erg belangrijk: de klant mag het gevoel krijgen alsof de winkel zich over zijn boekenkeuzes ontfermt. En daarom mag de handelaar al eens een boek afraden als het niet bij de lezer past, ook al schaadt dat de omzet." Naast het in de watten leggen van de kopers, is er nog een onuitgespeelde troefkaart, benadrukt Brouns: "Mensen moeten maar eens beseffen dat je nergens sneller aan je boekengerief komt dan via de boekhandel, veel vlotter dan via Bol.com. Wij hebben de scherpste leveringstijden en via klantenkaarten vaak ook de scherpste kortingen. Daarmee kunnen we het de concurrentie van de onlineverkoop knap lastig maken. Ik wil daarom meer werk maken van onze webshop. Ik sta trouwens niet afkerig tegenover het e-book, maar het is alom bekend dat het in Vlaanderen nauwelijks van de grond komt. Al zie ik het op termijn wel de pocket verdringen."

Kortingen

Ook tegenover ketens als FNAC rolt Brouns de spieren: "Zij kopen centraal in en de winkels zelf hebben nauwelijks autonomie. Vandaar dat het aanbod verschraalt. Als een boek het binnen de drie maanden niet aan de kassa bolwerkt, verdwijnt het van de schappen. Dat is bij ons toch anders: hier kun je langer blijven grasduinen." Wel ziet hij met lede ogen hoe bibliotheken steeds grotere kortingen bedingen bij de kleine boekhandel. "Ik begrijp dat wel: zij moeten met aanbestedingen werken. Maar hier ligt toch een rol weggelegd voor Confituur om dit pijnpunt op de agenda te zetten."

Brouns is een vat vol meningen en ook de uitgeversbranche - die de boekhandel soms ontrouw is en vaker via ketens en supermarkten zijn waren slijt - deelt in de klappen. "Uitgeverijen moeten voor de spiegel gaan staan en zichzelf in vraag durven te stellen. Ze zijn zo angstvallig om geen hype te missen, dat ze regelmatig de bal misslaan. Ze hebben geen eigen gezicht meer. Nu krijg je een overaanbod erotica, omdat Vijftig tinten grijs furore maakt. Maar is dit geen heilloos straatje? Vergeet niet dat je bestsellers amper kunt voorspellen."

Wie zei ooit dat boekhandelaren afwachtende, bange wezels waren, die zich het liefst achter hun toonbank verschansen? Brouns is een man met een missie. "In een geglobaliseerde wereld zie je de trek naar het kleinschalige de kop opsteken. De onafhankelijke boekhandel met zijn sociale interactie zal daarvan mee profiteren."

'Van 'Vijftig tinten grijs' liggen wij niet wakker'

"Onafhankelijke boekhandels zijn een beetje de booreilanden van het intellect geworden. Torens van wijsheid die eenzaam uitsteken boven de oceaan van onwetendheid die veel van onze steden toch geworden zijn met hun alsmaar meer op mekaar lijkende winkelstraten waar onderhand de helft van de wereldbevolking schoenen, jasjes, smartphones en digitale tv-toestellen komt kopen die de andere helft van de wereldbevolking tegen een hongerloon in elkaar heeft gezet." (Marc Didden in Wie slim is, vist hier)

Wie in de flauwe bocht van de Antwerpse Wolstraat aanbelandt, treft er een paar boekhandels op een kluitje. Het is de royale raampartij van De Groene Waterman die de volle aandacht naar zich toetrekt. Ook op deze kille maandagmorgen heerst er een knusse bedrijvigheid in de boekhandel, die je met recht en reden een vrouwenbastion mag noemen. Sinds jaar en dag zwaaien vijf vrouwelijke personeelsleden hier de plak. "Het is organisch zo gegroeid. Het heeft voor gevolg dat we eindeloos discussiëren over wat we lezen en moeten verkopen. Altijd raken we er uit, al heeft iedereen zo zijn specialisatie", lacht Katrien Merckx, een van de anciens en dochter van PVDA-coryfee Kris Merckx.

De Groene Waterman is een boekhandel met een roerige geschiedenis, geworteld in de mei 68-beweging. Opgericht in 1970 door Jef Sprankenis aan de Jezuïetenrui, was het ooit een notoir broeinest van anti-burgerlijk activisme. Al geruime tijd heeft de winkel zijn oude veren afgeschud en oogt hij clean en transparant. Wie de ruim bemeten boekhandel binnenloopt, wordt opgewacht door een uitgekiend aanbod literatuur om vervolgens ondergedompeld te worden in de betere non-fictie. Met de klemtoon op boeken die debat veroorzaken. "De Groene Waterman is nog steeds een maatschappelijk project", geeft Merckx toe. "Als je alleen maar aanbiedt wat goed verkoopt, stimuleer je de verschraling. We geloven nét dat je zelfstandig leert denken door eigenzinnige lectuur. Dat is wat een democratie trouwens nodig heeft."

Naar Vijftig tinten grijs moet je hier met de microscoop zoeken. "Er staat gewoon één exemplaar in de rekken. Ons publiek ligt daar ook niet wakker van. Onze verkoopstoppers situeren zich elders, we zijn waakzaam op andere stemmen." De Groene Waterman moet het hebben van namen als pakweg Paul Verhaeghe (Identiteit), Dirk De Wachter (Borderline Times) of de Noor Karl Öve Knausgaard, die bij een interview een volle winkel lokte. "Het zijn onze hypes op eigen maat. Soms spelen we in op verfilmingen, zoals bij On the Road, wat het hier wonderwel deed. Of we brengen de boeken van de historicus Eric Hobsbawm onder de aandacht, na zijn overlijden."

Sociale media

Toch is De Groene Waterman niet puristisch: je vindt hier stilaan ook Penguin-gadgets of ander boekenhebbedingetjes, net als postkaartjes. Dat uitgevers in hun aanbod zijn gaan snoeien, wekt bij Merckx wel bedenkingen op. "Het zijn vooral debuten die eronder lijden", zegt zij. "Wij kunnen ze noodgedwongen niet allemaal aanbieden, wat bijvoorbeeld WPG uitgevers dan weer argumenten geeft om ze uit hun fonds te schrappen, nét omdat ze niet verkopen. Het is een pijnlijke self-fulfilling prophecy."

Toch is Merckx voorzichtig met het woord crisissfeer in de boekhandel. "De echte kaalslag qua boekhandels in Antwerpen is al een tijdje achter de rug, de koek is enigszins verdeeld. Zo laten wij kunstboeken aan Copyright over en homoliteratuur aan 't Verschil. Wij behoren tot de overlevers en houden goed stand. Ik geef toe dat je inventief moet zijn, onder meer door rumoer te maken via sociale media. We moeten ook veel vaker de boer op met onze boeken, bij festivals als Mind the Book of Crossing Border." Merckx hamert op de persoonsgerichte aanpak. "Mensen appreciëren het dat wij als hun aanspreekpunt fungeren. Dat merk je bij onze uitgebreide onlinebestelservice. Zeker als er iets fout loopt, kunnen wij snel ingrijpen."

De Groene Waterman heeft nog pijlen op de boog om de zaak onder de aandacht te brengen: een uitgebreid lezingenaanbod én de jaarlijkse Groene Watermanprijs, waarin 'licht verwaarloosde' boeken weer vanonder het stof worden gehaald. Uniek is de inzet van vrijwilligers om de boel draaiende te houden. "We hebben zo'n vaste poule van dertig vrijwilligers", zegt Merckx. "Die zetten we op diverse manieren in: sommigen houden zich bezig met de boekhouding, anderen bemannen onze stands op verplaatsing of doen de bar tijdens onze activiteiten." Of ze ontfermen zich over de deskundige plaatsing van de kerstboom, zoals we met onze eigen ogen konden vaststellen.

Merckx juicht de komst van Confituur toe. Het nieuwe verbond van onafhankelijke boekhandels verschilt grondig van het gestrande Co-Libro omdat het niet inzet op gezamenlijke aankoop. "Confituur respecteert veel meer de eigenheid en diversiteit van de leden", vindt Merckx. "Het is broodnodig dat ze campagne voeren, geïnspireerd op wat de Britse Independent Booksellers Association deed. We zijn tenslotte de warme bakkers van de boekenwereld." (lacht).

Wie deze week voor 10 euro boeken aanschaft in een van de dertig bij Confituur aangesloten onafhankelijke boekhandels in Vlaanderen, krijgt gratis de gelegenheidsuitgave Wie slim is, vist hier van Marc Didden. www.confituurboekhandels.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234