Maandag 27/06/2022

De waarheid in een schaakstelling

Als jong knaapje droomde Viktor Kortsjnoj (°1931) ervan om acteur te worden. Als elfjarige plunderde hij noodgedwongen lijken, stal rantsoenbonnen van omgekomen medeburgers om te kunnen eten, smolt ijs om te kunnen drinken en sleepte de kadavers van bijna al zijn familieleden naar het kerkhof. Elke dag hing zijn leven aan een zijden draadje. Maar Viktor overleefde het beleg van Leningrad door de nazi's in 1941-'42. Kortsjnoj werd schaakgrootmeester en geen geschiedenisleraar, "want dan zou ik nu waarschijnlijk nog steeds lesgeven in een godvergeten dorp in Siberië".

Brussel

Van onze medewerker

Wouter Janssens

In 1976 ontvluchtte Kortsjnoj de Sovjet-Unie omdat het schaken er hem vrijwel onmogelijk gemaakt werd wegens zijn onverzettelijke rebelse houding. Na een ommetje via Nederland vond hij politiek asiel in Zwitserland. Maar zelfs buiten de landsgrenzen probeerden de Sovjets Kortsjnoj te boycotten. Aanvankelijk slaagden ze daar ook gedeeltelijk in. Niettemin schopte Viktor de Verschrikkelijke het in 1978 en 1981 tot vice-wereldkampioen en moesten de communisten zich geleidelijk aan soepeler tegenover hem opstellen.

In 2001, op zijn 70ste, handhaaft Kortsjnoj zich nog steeds in het bikkelharde schaakcircuit. Kortsjnojs strijdlust en virtuositeit als verdedigingskunstenaar zijn nu al legendarisch, zijn ambitie is onverwoestbaar: "Ik besef dat ik geen wereldkampioen meer zal worden, maar zolang ik kan wedijveren met de jongeren blijf ik schaken, misschien zelfs tot mijn tachtigste."

Wie weet. Twee jaar geleden stond hij nog zeventiende op de wereldranglijst (op de 38-jarige Kasparov na zijn de eerste vijftien allemaal jonger dan 35). Thans is Kortsjnoj teruggevallen naar de 66ste plaats. Deze achteruitgang wijt hij aan het feit dat het schrijven van een boek over zijn honderd beste partijen de voorbije twee jaren al zijn aandacht vergde.

Kortsjnojs obsessie voor het schaakspel eiste dat dit met absolute eerlijkheid gebeurde. Zijn hongerige nieuwsgierigheid naar het vinden van de waarheid in een schaakstelling die hem interesseert is niet te stillen. Als hij speelt, traint of analyseert is hij volledig geconcentreerd en lijkt hij compleet van de rest van de wereld afgesneden. Als ze gezamenlijk een partij analyseren, worden jongere grootmeesters sneller moe dan de zeventigjarige maestro.

Inmiddels is het boek af. En onlangs won Viktor de Verschrikkelijke, de leeuw van Leningrad, in het Zwitserse Biel een ijzersterke dubbelrondige zeskamp (categorie 17), voor drievoudig Russisch kampioen Peter Sjvidler en de Israëliër Boris Gelfand, de nummer negen van de wereldranglijst.

Een zichtbaar tevreden Kortsjnoj reageert vrij luchtig op zijn triomftocht: "Ik was slechts vijfde op de plaatsingslijst voor aanvang van het toernooi. Mijn belangrijkste doelstelling was mijn plaats op de wereldranglijst te behouden." Zijn tegenstanders waren zeer lovend, en terecht. Sjvidler: "Kortsjnoj speelde als in zijn beste dagen." En Gelfand: "Hij was de sterkste in dit toernooi."

Als hij wint, dan is Kortsjnoj nog steeds blij als een kind. Maar verliest hij, dan is hij soms haast ontroostbaar en kan hij de woede die hij voelt voor de tegenstander die hem dit onrecht heeft aangedaan nauwelijks bedwingen. Door zijn onverbiddelijke zelfdiscipline kan het gebeuren dat als hij vindt dat hij slecht gespeeld heeft, hij zich terugtrekt op zijn kamer voor een straftraining.

En trainen doet Kortsjnoj zonder computer. Hij kan trouwens nauwelijks omgaan met een computer. Zijn belangrijkste methode is om kritieke stellingen urenlang diepgaand te analyseren. «Jonge spelers vergissen zich als ze veel met de computer trainen. Computers zorgen er tegenwoordig voor dat de besten steeds jonger worden, maar ook dat er sneller een terugval volgt."

Vaak wordt Kortsjnoj vergeleken met Emanuel Lasker (1868-1941), de tweede wereldkampioen. Ook Lasker excelleerde door zijn vechtlust en de hardnekkigheid waarmee hij moeilijke posities tot zijn laatste snik verdedigde. De Duitser was wereldkampioen van 1894 tot 1921, 27 jaar lang, een record dat waarschijnlijk nooit gebroken zal worden. Lasker was er 55 toen hij in 1924 het toernooi van New York won, voor Capablanca en Aljechin, de twee grote wereldkampioenen die samen met hem gedurende de eerste helft van de twintigste eeuw de schaakwereld beheersten.

Tot 1936, toen hij 67 was, speelde Lasker een vooraanstaande rol in het internationale schaak. Destijds werden Laskers prestaties een biologisch mirakel genoemd dat nooit herhaald zou worden. Kortsjnojs resultaten van de voorbije jaren kunnen de vergelijking met die van Lasker echter gerust doorstaan. In de Nederlandse Petra Leeuwerik heeft Kortsjnoj een levensgezellin met wie hij al sinds jaren alle lief en leed deelt, net als Lasker destijds had.

De eindstand van de dubbelrondige zeskamp in Biel: 1. Kortsjnoj 6/10; 2. Sjvidler 5,5; 3. Gelfand 5; 4. Lautier, Grisjoek en Pelletier 4,5.

Wit: Kortsjnoj

Zwart: Grisjoek 1. d4 d5 2. c4 e6 3. Pf3 c6 4. e3 f5 5. Ld3 Pf6 6. 0-0 Ld6 7. b3 De7 8. Lb2 b6 9. Dc1 Lb7 10. La3 Pbd7 11. cxd5 cxd5 12. Lxd6 Dxd6 (Velen zien in Grisjoek een toekomstig wereldkampioen. Hier leert hij wat het betekent om tegen Viktor de Verschrikkelijke terecht te komen in een passieve stelling die geen kansen op tegenspel biedt. Zijn loper is beduidend zwakker als die van zijn opponent. Hij slaagt er niet in om initiatief te ontplooien op de koningsvleugel, omdat Kortsjnojs activiteiten op de andere vleugel zijn volle aandacht opeisen.) 13. Pc3 a6 14. Db2 0-0 15. b4! Tac8 16. a4 Pe4 17. Pe2 De7 18. Tfc1 Pd6 19. b5 a5 20. Da3! Txc1+ (e5 21. dxe5 Pxe5 22. Pxe5 Dxe5 23. Txc8 Txc8 24. Tc1 is niet beter.) 21. Txc1 Tc8 22. Txc8+ Pxc8 23. Dc3 Dd6 24. Pf4 Pe7 25. h4! (De tijd is rijp om ruimte te veroveren aan de andere kant van het bord. Zwart wordt volledig vastgezet.) Pf8 26. h5 Lc8 27. Pe5 Ld7 28. f3 Le8 29. g4 g5 30. Pe2 Pd7 31. Kg2 h6 32. Pg3 fxg4 33. fxg4 Pxe5 34. dxe5 Dc5 35. Dd2 Dc7 36. Db2 Kg7 37. Pe2 Kg8 38. Kf2 Lf7 39. Dd4 Kg7 40. Dc3 Db8 41. Pd4 Dd8 42. Ke2 Lg8 43. Lb1 Kh8 44. Da3 Pc8 45. Lg6 Kg7 46. Lb1 Kh8 (Grisjoek heeft kunnen verhinderen dat de witte dame via d6 de zwarte stelling binnendringt, maar helaas kan ze dat nog steeds via c6 of f6.) 47. Dc1! Pe7 48. Df1! Pc8 49. Pc6 en zwart geeft op wegens De8 (Dd7 50. Df8) 50. Df6 mat. Een modelpartij.

Wit: Gelfand

Zwart: Kortsjnoj 1. d4 d5 2. c4 c6 3. Pc3 Pf6 4. Pf3 dxc4 5. a4 Lf5 6. e3 e6 7. Lxc4 Lb4 8. 0-0 Pbd7 9. De2 Lg4 10. e4?! (Een niet geheel correct pionoffer, dat echter gevaarlijke kansen biedt. Zoals steeds neemt Kortsjnoj de handschoen op. Gelfand zal zijn pion niet meer terugzien en zal na harde strijd tenonder gaan in het eindspel.) Pb6 11. Lb3 Lxf3 12. Dxf3 Dxd4 13. Td1 De5 14. Lf4 Dh5 15. Dd3 Pbd7! 16. e5 (Een tweede pionoffer om te verhinderen dat zwart de rangen sluit, maar het is onvoldoende.) Pxe5! 17. Dd4 Lxc3 18. bxc3 Pg6 19. Ld6 Da5 20. Lc5 b6 21. Lb4 De5 22. Dxe5 Pxe5 23. Ld6 Ped7 24. a5 Pe4! (Een bekend recept: Kortsjnoj geeft één pion terug om enkele stukken te kunnen ruilen.) 25. axb6 Pxd6! 26. Txd6 Ke7 27. Txc6 axb6 28. Tb1 Thc8 29. La4 Pc5 30. Lb5 Txc6 31. Lxc6 Ta2 32. h4 Kd8 33. Td1+ Kc7 34. Le8 f6 35. Lb5 Ta3 36. c4 e5 37. Kf1 Ta2 38. Td5 e4 39. h5 h6 40. Kg1 Ta3 41. Kh2 Td3 42. Tf5 Kd6 43. Tf4 Ke5 44. Tg4 Pe6 45. Lc6 Pg5 46. f4+ Kf5 47. Th4 Pe6 48. g4+ Kxf4 49. g5+ Kxg5 50. Txe4 Pd4 en wit geeft op. Na 5. Le8 Pf3+ 52. Kg2 Pe5 wint zwart nog een pion.

Wit: Ka1, Df3, Pf4.

Zwart: Kc1, Dd2, pia4.

1. Pe2+ (Met 1. Pd3+ Kc2 valt niets te bereiken) en nu:

Kc2 2. Dc6+ Kb3 (1) Kd3 3. Pc1+ Ke4 - Ke3 4. Dh6+ damewinst - 4. Dd6+ Kc3 5. Dc5, 1ste mat, of 2) Kd1 3. Pc3+ Kc1 - Ke1 4. Dh1+ Kf2 5. Pe4+ damewinst - 4. Pb1+ Dc2 5. Dh6+ Kd1 6. Dh1+ Ke2 7. Dg2+ Kd1 - Kd3 8. Dg6+ damewinst - 8. Df1, 2de mat.) 3. Db5+ Ka3 (Kc2 4. Db1, 3de mat.) 4. Dc5+ Db4 (Kb3 5. Pc1+) 5. De3+ Db3 6. Dd2! Db5 (1) Db7/b8 7. Da2+ Kb4 8. Db2+ of 2) Db4 7. Da2, 4de mat of 3) Db6 7. Pd4! of 4) D-elders 7. Db2, 5de mat.) 7. Dc1+ Kb4 (Kb3 8. Dc3, 6de mat.) 8. Dc3, 7de mat. Kd1 2. Df1+ De1 (Kc2 3. Db1 mat.) 3. Pc3+ Kd2+ 4. Pb1+ Kd1 5. Dd3+ Kc1 6. Pc3! Dd2 7. Db1, 8ste mat. Een orgie van matbeelden!

Skriptsjenko-Naiditsch (2001)

Wit: Ka1, De1, Td1, Th1, Lb2, pia2, c2, d5, g6, h6.

Zwart: Kh8, Db4, Ta8, Tc3, Pc5, pid4, d6, f7, h7.

Zwart speelt en wint. Een makkie voor wie de vorige opgave goed bestudeerd heeft.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234