Zaterdag 18/01/2020

De vuurwerkshow van een handvol computernerds

l Geert Lovink is mediatheoreticus en lector aan de Hogeschool van Amsterdam, waar hij het Instituut voor Netwerkcultuur leidt, en universitair hoofddocent mediastudies aan de UvA. Patrice Riemens is sociaal geograaf, internetactivist en verbonden aan de Amsterdamse Waag Society.

l2010 is het jaar van WikiLeaks. Geert Lovink en Patrice Riemens ontleden het fenomeen.

De onthullingen van WikiLeaks doen denken aan het kijken naar een vuurwerkshow die lijkt uit te lopen op een ‘grote finale’. Dit roept ernstige twijfels op over de bestendigheid van de organisatie en het WikiLeaks-model. Een analyse in tien stellingen.

I

WikiLeaks is de verandering van de informatiesamenleving

Onthullingen en lekken zijn van alle tijden, maar nooit eerder heeft een niet tot de overheid of het bedrijfsleven behorende groepering iets gedaan op de schaal van wat WikiLeaks heeft gedaan. Dat gebeurde in eerste instantie met de collateral murder-video, daarna met de Afghan War Logs en nu met Cablegate.

In een bepaald opzicht kunnen de ‘kolossale’ onthullingen van WikiLeaks worden verklaard als een gevolg van de dramatische verspreiding van de communicatietechnologie, in samenhang met de enorme daling van de kosten daarvan, zoals die van het opslaan van miljoenen documenten. Een andere factor die tot deze ontwikkeling heeft bijgedragen, is het feit dat het beschermen van staats- en bedrijfsgeheimen - om maar te zwijgen van privégeheimen - moeilijk is geworden in een tijdperk van onmiddellijke reproduceerbaarheid en distributie. WikiLeaks is het symbool geworden van een verandering van de ‘informatiesamenleving’ in haar geheel.

Dus ook al kun je WikiLeaks zien als een - politiek - project en het bekritiseren om zijn werkwijze, het kan ook worden beschouwd als de eerste fase van een evolutie naar een veel algemenere cultuur van anarchistische openbaarmaking, buiten de traditionele politiek van openheid en transparantie om.

II

De strategie van WikiLeaks is populistisch

Of we het nu leuk vinden of niet, WikiLeaks heeft zichzelf gelanceerd naar de hoogste regionen van de internationale politiek. Hoewel het een kleine speler is, lijkt WikiLeaks, op grond van zijn onthullingen, op gelijke hoogte te staan met regeringen en grote ondernemingen (het volgende doelwit) - althans als het gaat om het vergaren en publiceren van informatie. Tegelijkertijd is het onduidelijk of dit een permanent of een tijdelijk, door een hype voortgedreven fenomeen is. WikiLeaks zelf lijkt het eerste te geloven. Naar het zich laat aanzien is dat terecht.

Als kleine, niet tot de overheid of het bedrijfsleven behorende speler denkt WikiLeaks in zijn strijd tegen de Amerikaanse regering niet boven zijn gewicht te reiken, waardoor het zich nu ook dienovereenkomstig gaat gedragen. Je zou dit de ‘talibaniseringsfase’ van de postmoderne theorie van de ‘Platte Wereld’ kunnen noemen, waarin begrippen als omvang, tijd en plaats grotendeels irrelevant zijn geworden. Wat telt, is de status van beroemdheid en de enorme opeenhoping van media-aandacht. WikiLeaks slaagt erin die aandacht te trekken, door middel van het op spectaculaire wijze ‘kraken’ van informatiecentra, terwijl andere partijen, vooral maatschappelijke groeperingen en mensenrechtenorganisaties, wanhopig proberen hun boodschap voor het voetlicht te krijgen. De laatstgenoemden proberen het spel volgens de regels te spelen en legitimiteit te zoeken bij dominante instellingen. De strategie van WikiLeaks is eerder populistisch, voor zover het althans gebruik maakt van de publieke onvrede over de traditionele politiek.

III

WikiLeaks is een typisch ‘westers’ product

In het drama dat ‘De ondergang van het Amerikaanse imperium’ heet, is WikiLeaks op het toneel verschenen als de vernietiger van een ‘zacht doel’. Het is moeilijk voorstelbaar dat WikiLeaks in staat zou zijn dezelfde schade toe te brengen aan de Russische of Chinese regeringen, of zelfs die van Singapore - en van hun ‘vriendjes’ in het bedrijfsleven. In Rusland en China zijn grote culturele en taalbarrières te nemen, om maar te zwijgen van louter met macht samenhangende hindernissen.

IV

WikiLeaks heeft traditionele nieuwsmedia nodig

De gestage neergang van de onderzoeksjournalistiek, veroorzaakt door de terugloop van de financiering, is een onmiskenbaar feit. De journalistiek behelst vandaag de dag weinig meer dan het uitbesteden van een pr-remix. De bedrijven die eigenaar van de massamedia zijn, zijn steeds minder ertoe genegen om uitvoerig de werking en de politieke achtergronden te bespreken van de mondiale, neoliberale economie. De verschuiving van informatie naar infotainment is ook omarmd door de journalisten zelf, waardoor het moeilijker is geworden om ingewikkelde verhalen naar buiten te brengen.

WikiLeaks is als buitenstaander actief geworden binnen deze context, die wordt beïnvloed door de populariteit van ‘burgerjournalistiek’, het zelf verzorgen van nieuwsberichten binnen de blogosfeer en nog snellere sociale media als Twitter. Waar WikiLeaks op anticipeert, maar tot nu toe niet in is geslaagd te organiseren, is de zogenoemde crowdsourcing van de interpretatie van zijn gelekte documenten. Dit werk wordt - vreemd genoeg - overgelaten aan de weinige nog resterende vaste journalisten van zorgvuldig geselecteerde ‘kwaliteitsmedia.’

V

WikiLeaks is afhankelijk van de grillen van Julian Assange

WikiLeaks is een typische SPO (Single Person Organization), een uit één persoon bestaande organisatie. Dit betekent dat het nemen van initiatieven, de besluitvorming en de uitvoering grotendeels geconcentreerd zijn in de handen van één individu.

Hacker Julian Assange is het gezicht van WikiLeaks, en de beruchtheid en reputatie van de organisatie zijn volledig gefuseerd met die van Assange zelf. Wat WikiLeaks doet en waar de organisatie voor staat, kan moeilijk worden onderscheiden van Assange’s nogal roerige privéleven en zijn soms wat ongepolijste politieke opinies.

VI

Idealisme WikiLeaks gaat samen met samenzweringen

WikiLeaks is een organisatie die diepgaand is beïnvloed door de hackercultuur van de jaren tachtig, in samenhang met de politieke waarden van het techno-libertarianisme van de jaren negentig. Het feit dat WikiLeaks werd opgericht - en voor een groot deel nog steeds wordt gerund - door hardcore computernerds is van essentieel belang voor het begrip van zijn waarden en motieven. Helaas gaat dit samen met een flinke dosis minder smakelijke aspecten van de hackercultuur. Niet dat idealisme en de wens om ertoe bij te dragen dat de wereld een betere plek wordt vreemd zijn aan WikiLeaks: integendeel.

Maar dit soort idealisme (of beter gezegd: anarchisme) gaat gepaard met een voorkeur voor samenzweringen, een elitaire houding en een cultuur van geheimhouding. De zendingsdrang om de domme massa’s te verlichten en de leugens van regeringen, militairen en bedrijven ‘aan de kaak te stellen’ doet denken aan het welbekende (of beruchte) paradigma van de mediacultuur uit de jaren vijftig.

VII

De achilleshiel van WikiLeaks is de eigen organisatie

Het gebrek aan samenwerking met gelijkgestemde bewegingen zet WikiLeaks ertoe aan de publieke aandacht te zoeken met behulp van steeds spectaculairdere en riskantere onthullingen, waarbij een achterban ontstaat van dikwijls zeer enthousiaste, maar doorgaans passieve aanhangers. Assange zelf heeft gezegd dat WikiLeaks zich bewust heeft teruggetrokken uit de ‘egocentrische’ blogosfeer en aanverwante sociale media, en tegenwoordig louter nog samenwerkt met professionele journalisten en mensenrechtenactivisten.

Maar als je de aard en de kwantiteit van de onthullingen van WikiLeaks in ogenschouw neemt, van zijn oprichting tot vandaag de dag, doet dit op een vreemde manier denken aan het kijken naar een vuurwerkshow. Die lijkt uit te lopen op een ‘grote finale’ in de vorm van een alles verzengend, nog vrij te geven ‘verzekerings’-document (‘.aes256’). Dit roept ernstige twijfels op over de duurzaamheid op langere termijn van WikiLeaks zelf, en mogelijk ook van het WikiLeaks-model. WikiLeaks opereert met een belachelijk kleine staf - de kern van de organisatie bestaat waarschijnlijk uit niet meer dan een tiental mensen. Hoewel de omvang en het vernuft van de technische vermogens van WikiLeaks worden aangetoond door het bestaan ervan, kan de bewering van WikiLeaks over honderden vrijwillige analisten en experts niet worden geverifieerd. Eerlijk gezegd is dit nauwelijks geloofwaardig. Het is de achilleshiel van WikiLeaks, niet alleen bezien vanuit het perspectief van de duurzaamheid, maar ook vanuit dat van de politiek - wat er voor ons het meest toe doet.

VIII

WikiLeaks is ondoorzichtig

WikiLeaks toont een verbijsterend gebrek aan transparantie van zijn eigen organisatiestructuur. Het excuus dat “WikiLeaks volledig ondoorzichtig moet zijn om anderen te kunnen dwingen volledig transparant te zijn” heeft naar onze mening weinig meer om het lijf dan de beroemde ‘Spy vs. Spy’-cartoons uit het tijdschrift Mad. Je verslaat je tegenstander, maar op een manier waardoor je je niet langer van hem kunt onderscheiden. Naderhand hoog van de morele toren blazen helpt niet.

IX

Het woord ‘Wiki’ is misleidend

De alom gedeelde kritiek op de beroemdheidscultus van Julian Assange vraagt om de formulering van alternatieven. Zou het niet beter zijn om WikiLeaks te runnen als een anoniem collectief of als een georganiseerd netwerk? Sommigen hebben de wens geuit veel websites hetzelfde werk te laten doen. Een groep rondom Daniel Domscheit-Berg, die zich in september afscheidde van Assange, is al aan een WikiLeaks-kloon aan het werken.

Wat over het hoofd wordt gezien in deze oproep om WikiLeaks meerdere verschijningsvormen te geven, is de hoeveelheid deskundige kennis die nodig is om zo’n site succesvol te runnen. Waar is de gereedschapskist van WikiLeaks? Er gaat, wellicht paradoxaal genoeg, een hoop geheimzinnigheid schuil achter deze tactiek om zaken naar buiten te brengen. WikiLeaks is geen plug-and-play blog-applicatie als Wordpress, en het woord ‘Wiki’ in zijn naam is misleidend, zoals Jimmy Whales van Wikipedia meermalen heeft benadrukt. In tegenstelling tot de filosofie van samenwerking achter Wikipedia, is WikiLeaks een gesloten organisatie, die wordt gerund met de hulp van een onbekend aantal anonieme vrijwilligers.

X

WikiLeaks draagt op een geweldige manier bij aan openheid

We denken niet dat het het belangrijkst is ons voor of tegen WikiLeaks uit te spreken. WikiLeaks zal gewoon blijven bestaan, totdat het zichzelf ten val brengt of wordt vernietigd door de tegenkrachten. Ons punt is eerder om in te schatten wat WikiLeaks kan, zou kunnen en misschien zelfs zou moeten doen, en om te helpen formuleren hoe ‘we’ ons kunnen verhouden tot WikiLeaks. Ondanks alle tegenslagen en tegen alle verwachtingen in heeft WikiLeaks een fantastische bijdrage geleverd aan de zaak van de transparantie, democratie en openheid. Zoals de Fransen zouden zeggen: als iets zoals dit niet zou bestaan, zou het moeten worden uitgevonden. De kwantitatieve - en wellicht spoedig de kwalitatieve - informatie-overload is een feit van onze tijd. De stroom onthullingen zal naar verwachting alleen maar toenemen, op exponentiële wijze. Het analyseren en interpreteren van deze gigantische hoeveelheid data is een collectieve uitdaging, of we dat nu WikiLeaks noemen of niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234