Woensdag 26/06/2019

Achtergrond

De vrouw die niet bij de vrouwen mag lopen

Caster Semenya. Beeld Photo News

Atlete Caster Semenya (28) heeft een hormonale ‘afwijking’ die haar typisch ­mannelijke kenmerken geeft. Concurrentes willen haar verbannen uit de vrouwensport. Het Arbitragehof voor de Sport velt in april een oordeel.

Zelden heeft de topsport een in­gewikkelder probleem op het juridisch bordje gekregen als deze zaak, aangespannen door de staat Zuid-Afrika en zijn onderdaan Caster Semenya, de winnares van de 800 meter op de Olympische Spelen in Rio de Janeiro. Ze kwam over de meet in 1.55.28, wat een goede tijd is. Maar het wereldrecord is exact twee seconden sneller, gelopen in 1983 door de Tsjechische Jarmila Kratochvilova, weze het dan wellicht met nog meer extra hormonen. 

Het is een gordiaanse knoop die eindelijk moet worden ontward om voor eens en voor altijd duidelijkheid te scheppen: hoeveel vrouw moet een vrouw zijn in de sport, maar ook: hoeveel man mág een vrouw zijn?

Wat is er dan ‘fout’ aan Caster Semenya? Kijk naar de foto: Caster Semenya is hyper­androgeen. Dat hormonaal type komt wel meer voor in de vrouwensport, maar Semenya produceert opvallend meer mannelijke hormonen dan de gemiddelde vrouw. Daardoor heeft ze ook typisch mannelijke kenmerken: brede, gespierde schouders, een diepe stem en een smalle, pezige kont. Uit een genetische test in 2009 is gebleken dat Semenya net als de mannen een Y-chromosoom bezit. Ze heeft een vagina, maar baarmoeder en eierstokken ontbreken.

Chemische castratie

Weinig intiems dat ons niet bekend is van deze mevrouw die op sociale media wordt afgebrand als ‘He-woman’, ‘It’, hermafrodiet en meer van dat fraais. Ze is een ‘intersekse atlete’, wat niet wil zeggen ‘geen vrouw’. Semenya ís een zij. Hormonaal en dus prestatief staat ze evenwel dichter bij de man dan bij de gemiddelde vrouw en dat vinden de internationale atletiekbond (IAAF) en het overgrote deel van de atletes niet oké. Zij vinden dat Semenya (en aanverwante collega’s) bij de mannen moeten meedoen of hun testosteron moeten corrigeren. Maar je testosteron naar beneden krijgen, dat komt neer op chemische castratie. Semenya heeft die behandeling ooit ondergaan, maar weigert dat nu nogmaals te doen. Het bekwam haar destijds immers niet goed.

In 2009 was er een bovengrens voor testosteron ingesteld van 10 nanomol per liter urine (drie keer hoger dan het gemiddelde bij de vrouwelijke deelneemsters aan het WK van 2009). De nieuwe bepaling kwam er niet toevallig kort nadat Caster Semenya als 18-jarige juniore in 1:55.45 iedereen naar huis had gelopen. Semenya werd geschorst, verdween een jaar uit competitie, maar kwam terug in 2011. Op de Spelen van Londen in 2012 liep ze de 800 meter, maar ze beschikte niet langer over haar klassieke, alles­verpulverende eindsprint – kort daarvoor was ze met de hormoontherapie begonnen om haar testosteron onder een aanvaardbaar niveau te houden. Het is dezelfde therapie die trans­genders volgen die vrouw willen worden. Met haar 1:57 pakte ze wel nog zilver.

Sportief ging het haar daarna niet meer zo voor de wind. Op het WK van 2015 haalde ze niet eens de finale. Ze finishte vijf seconden trager dan voorheen en ging door een depressie, wellicht een bijwerking van de chemische castratie die ze moest ondergaan. In 2017 zou ze overigens alsnog het goud van 2012 krijgen, omdat winnares Maria Savinova na een hertest positief bleek op doping.

Lagere bovengrens

Semenya stond niet alleen met haar frustratie over de hormonale oekazes van de atletiekbond. De Indiase hyperandrogene sprintster Dutee Chand vocht de 10 nanomolgrens aan bij het Arbitragetribunaal en tot ieders verbazing kreeg ze in juli 2015 gedeeltelijk gelijk. Het TAS legde alle wetenschap naast zich neer en vonniste dat er onvoldoende bewijs was geleverd dat een zeer hoog testosterongehalte een voordeel zou zijn. De IAAF had twee jaar de tijd om met nieuw bewijs te komen en gedurende die tijd zou de regel opgeschort worden.

“De uitspraak van het TAS was een mooie overwinning voor de mensenrechten, maar niet voor de sport”, aldus Joanne Harper, die als expert getuigde tegen het afschaffen van de bovengrens van testosteron. Dr. Harper is zelf transgender en was in 2015 formeel: “Wie te veel testosteron heeft, geniet van een oneigenlijk voordeel. De gouden­medaille­winnares van de 800 meter op de Spelen in Rio kan ik nu al voorspellen. Schrijf maar op: Caster Semenya.”

Ze kreeg gelijk. Voor Rio 2016 werden de beperkingen op het testosterongehalte opgeheven. Semenya stopte met haar hormoontherapie en bij de eerste meeting in 2016 liep ze meteen zes seconden sneller dan het jaar daarvoor. Ze won olympisch goud in 1.55.

Inmiddels zat de IAAF niet stil en verzamelde een indrukwekkende batterij aan wetenschappers die de testosteronbovengrens voor vrouwen moesten onderbouwen.

Het juridisch en medisch-hormonaal vacuüm duurde uiteindelijk tot en met de zomer van 2018, en als alles volgens plan was verlopen, dan had op 1 november de nieuwe bepaling moeten ingaan: testosteron in de vrouwencompetitie wordt beperkt tot 5 nmol/l, de helft van wat tot 2015 gold. Juridisch verzet zorgde ervoor dat de IAAF de invoering eerst uitstelde tot 26 maart 2019 en uiteindelijk tot eind april, met die beperking dat atletes met een te hoog testosteron vanaf die datum zes maanden worden uitgesloten tot hun testosteron laag genoeg is. Voor Semenya zou dat betekenen dat ze het WK in Doha (eind september 2019) zou missen.

Er kwam snel weerwerk tegen de aangekondigde maatregel. Semenya kreeg steun van de Zuid-Afrikaanse overheid, die haar juridisch begeleidt en meteen de racisme­kaart trok. De Verenigde Naties hadden ook een mening en gooiden het op de mensenrechten om de verplichte hormoonbehandeling af te branden. Vrouwengroeperingen allerhande vonden dat een hormonale grens voor vrouwen tegen de geest van de sport inging. Van de week nog waarschuwde de Unesco de sportbonden voor discriminatie van minderheden op basis van hormonale waarden.

Ook wetenschappers verzetten zich tegen de volgens hen arbitraire maatregel die het gevolg is van foute statistische presumpties. Het gezaghebbende British Journal of Sports Medicine trok de kar, samen met de Zuid-Afrikaanse sportwetenschapper Ross Tucker. Zij argumenteren niet dat testosteron geen voordeel zou zijn, maar maken brandhout van de bovengrens en van de vreemde restrictie dat die hormonale bovengrens alleen zou gelden op de nummers van de 400 tot en met de 1.500 meter, terwijl uit alle statistische info blijkt dat ook de krachtnummers baat hebben bij een overaanbod testosteron.

Beide partijen hebben in de debatten in februari het grove geschut bovengehaald. De IAAF heeft een punt als ze een bovengrens wil, maar dat hebben de tegenstanders van de bovengrens ook. De zaak Semenya (en co.) is officieel een dilemma en het is niet zeker dat de IAAF haar slag thuishaalt.

Kween

De moderne maatschappelijke tendens beschouwt genderfluïditeit als algemeen aanvaard, iets wat conflicteert met de binaire opdeling man/vrouw waar­op de sport zich baseert. Correctie, vrouwensport, want de opdeling is bedoeld om vrouwen ook de kans te geven aan topsport te doen en iets te winnen.

Die man/vrouw-kwestie is al langer problematisch. Vrouwen met een teveel aan testosteron zijn oververtegenwoordigd in de topsport. De enige grote studie terzake vond dat tot 14 procent van de topsportsters kan worden gekwalificeerd als hyperandrogeen.

Het mensenrechtenargument is anderzijds ook geen losse flodder. Winnaressen die als man worden gestigmatiseerd, het is iets van alle tijden. Dus werd al in het begin van de 20ste eeuw getest. Eerst op het zicht: atletes die te mannelijke trekken hadden, moesten zich uitkleden en hun genitaliën laten controleren door artsen. Overdreven ont­wik­kel­de clitorissen bij de vrouw, vaak een teken van hyperandrogenisme, waren verdacht. Dopingcontroleurs die extreme exemplaren waarnamen, moesten die rapporteren.

De eerste geviseerde atletes waren deelneemsters aan de Spelen in Berlijn in 1936. Loopster en verspringster Zdena Koubková uit Tsjechië en de Engelse kogelstootster en speerwerpster Mary Edith Louise Weston werden ervan verdacht mannen te zijn. Later ondergingen ze een sekse-operatie en gingen verder door het leven als Zdenek Koubek en Mark Weston.

De Friezin Foekje Dillema werd in 1950 geschorst omdat ze geen geslachtstest wilde ondergaan naar aanleiding van het EK in Brussel dat jaar. Dillema zou nooit meer lopen en ging verder door het leven als een ‘kween’, de naam die werd gegeven aan onvruchtbare hoefdieren die beide geslachts­kenmerken bezaten.

Sommige wetenschappers pleiten er nu voor om een chromosoomtest in te voeren: wie niet XX is, moet bij de mannen meedoen. Ook dat is arbitrair. XY-vrouwen zijn helemaal vrouw, maar hebben/hadden ergens in hun lichaam niet-functionerende teelballen en produceren soms bovengemiddeld veel testosteron, maar niet altijd. Soms worden ze zelfs zwanger.

Maria José Martinez-Patiño, die het Internationaal Olympisch Comité (IOC) adviseert over seksekwesties, was een anonieme hordenloopster die inter­nationale bekendheid verwierf toen ze in 1985 bij een seksetest bleek een XY-vrouw te zijn met niet-afgedaalde testes. Ze verloor haar startrecht, haar status, haar lief en haar trots. Na heel veel tests kon ze bewijzen dat ze geen testosteronvoordeel had, want ze was androgeen insensitief. Met andere woorden: ze produceerde wel veel testosteron, maar het lichaam deed daar niks mee.

Martinez-Patiño is vóór de hormonale bovengrens: “Ik voel mee met Caster en Dutee. We zijn drie verschillende vrouwen, alle drie gestigmatiseerd omwille van een medische speling van het lot. Biologisch voordeel is inherent aan sport, maar er moeten regels zijn en die bovengrens was de minst slechte oplossing.”

Inmiddels gaat het publieke getwist rond Semenya, in afwachting van de uitspraak van het Arbitragehof van de Sport CAS/TAS in Lausanne in april, gewoon door. De Britse IAAF-voorzitter Sebastian Coe, zelf ex-winnaar van olympisch goud op de 1.500 meter, benadrukte zondag in een interview met de Australische krant The Daily Telegraph nog eens het belang van ‘scheiding tussen mannen en vrouwen’. “Als we mannen en vrouwen samen aan wedstrijden laten deelnemen, dan zal het nooit meer voorkomen dat een vrouw een wedstrijd wint of een record breekt in de atletiek.” Volgens Coe is Semenya vanwege haar hoge testosteronspiegel onevenredig in het voordeel tegenover andere vrouwen.

Barbaars

De woorden van Coe schoten in het verkeerde keelgat van Semenya, die bij monde van haar advocaten liet weten hard geraakt te zijn. “De littekens die Semenya de afgelopen jaren heeft opgelopen, zitten diep. De opmerkingen van meneer Coe hebben deze wonden weer opengereten”, zo staat er in de verklaring. “Hij heeft het volledig fout als hij denkt dat Semenya een gevaar is voor de vrouwensport. Ze is geboren als vrouw, opgegroeid als vrouw en heeft haar hele leven wedstrijden gelopen als vrouw. Semenya is een rolmodel en een inspiratiebron.”

Ook ex-tenniskampioene Billy Jean King, die in de jaren 70 furore maakte met de ‘Battle of the Sexes’, zegde Semenya nog eens haar volledige steun toe in de strijd tegen de internationale atletiek­bobo’s. “Mijn vriendin Caster is onweerlegbaar een vrouw. Vrouwen met een natuurlijk hoog testosteron dwingen om het eigendom van hun lichaam op te geven en medicijnen te nemen om nog te mogen meedoen aan sportwedstrijden, is barbaars, gevaarlijk en discriminerend. Ik sta achter haar en hoop dat ze zal zegevieren”, zo liet King weten op haar socialemedia-account.

Dat ze onlangs door het internationale rating­bureau Avance Media werd uitgeroepen tot meest invloedrijke jonge Zuid-Afrikaan, zal Semenya en de haren zeker ook gesterkt hebben in hun overtuiging dat ze een gerechtvaardigde strijd voeren.

UITGESLOTEN

Foekje Dillema
De Nederlandse sprintster excelleerde in 1949 op de 200 meter. Ze weigerde in 1950 een geslachtstest te ondergaan en werd daarop voor het leven geschorst.

Maria José Martínez-Patiño
De Spaanse hordenloopster werd in 1986 uitgesloten van het olympische team, omdat de geslachtstest had uitgewezen dat ze beschikte over een Y-chromosoom.

Dutee Chand
De Indiase 100 meterloopster mocht van de Indiase bond niet deelnemen aan atletiekwedstrijden vanwege een te hoog testosteron­gehalte.

Caster Semenya
De Zuid-Afrikaanse atlete werd in 2009 op 18-jarige leeftijd wereldkampioen op de 800 meter. Ook op de Olympische Spelen van 2012 en 2016 won ze goud. (VK)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden