Zondag 05/12/2021

De vrees voor de multifunctionele zaal

Als alles verloopt zoals gepland - wellicht zal het een beetje langer duren - staat er in Gent in 2005 een Forum voor Muziek, Dans en Beeldcultuur. Voor dit prestigieuze project stellen diverse overheden samen twee miljard frank ter beschikking, een bedrag dat wordt aangevuld met sponsorgeld. Volgens Gerard Mortier, artistiek leider van de Salzburger Festspiele en coördinator van de Forum-plannen, is die grote investering nodig om een multifunctionele zaal 'voor de eenentwintigste eeuw' te bouwen. Maar is er in Gent wel behoefte aan meer dan aan een goede concertzaal, vragen nogal wat organisatoren zich af. We vroegen het aan Jerry Aerts van deSingel, Marc Clémeur van de Vlaamse Opera en Johan Reyniers van het Kaaitheater.

In eerste instantie wou ook Erik Temmerman, de baas van het Gentse kunstencentrum Vooruit, reageren. Bij nader inzien vond hij het echter wijzer om zijn "genuanceerd commentaar" op de Forum-plannen niet publiek te maken: "In de loop van april hebben wij een gesprek met Gerard Mortier. Ik zou niet willen dat hij mijn opmerkingen vooraf in de krant moet lezen. Nadien antwoord ik graag op al uw vragen."

Zo'n overleg met Vooruit lijkt op zijn minst wenselijk. De plannen voor een nieuw Forum (capaciteit: 2.000 stoelen) zitten nog wel in de onderzoeksfase, maar alles wijst erop dat de bouw op een locatie aan de Waalsekrook, vlak bij de Vooruit en de Gentse Zuid, binnen afzienbare tijd zal beginnen. Zo zijn er al gesprekken aan de gang met buurtbewoners over de noodzakelijke onteigeningen. Voor het kunstencentrum Vooruit, maar ook voor andere Gentse cultuurhuizen zoals de Vlaamse Opera, is het dus erg belangrijk om tijdig te weten waar het Forum voor staat. Dat geldt evengoed voor de cultuurhuizen in de andere Vlaamse steden. Hoe zal het programma voor muziek, dans en beeldcultuur concreet worden ingevuld? Afgaand op de ambitieuze uitspraken van coördinator Mortier gaat het immers om een huis dat een internationale uitstraling moet hebben, iets wat logischerwijs ook gevolgen heeft voor internationaal georiënteerde huizen als deSingel in Antwerpen en het Brusselse Kaaitheater.

Voor Marc Clémeur, intendant van de Vlaamse Opera, blijven de plannen voor het Forum in Gent tot nu toe erg vaag.

Clémeur: "Wij pleiten allang voor de bouw van een goede concertzaal in Gent. De vraag is echter: zal het een goede concertzaal zijn, dat Forum? We hebben het tijdens de jaren zestig en zeventig al meegemaakt dat de minister van Cultuur, vooral in de kleinere steden, multifunctionele zalen liet bouwen, om dan later tot de vaststelling te komen dat zo'n multifunctionele zaal geen garantie is voor kwaliteit, integendeel. Ook in het buitenland zijn daar voorbeelden van bekend.

"Van het tekort in Gent aan een goede concertzaal ben ik overtuigd, maar Mortier spreekt over een multidisciplinaire invulling van het Forum. Je hebt in Gent echter al de Vooruit, dat een veelzijdig programma aanbiedt. Ook de Vlaamse Opera heeft een receptieve functie, het NTG nodigt regelmatig gastvoorstellingen uit... Is er eigenlijk behoefte aan een zaal waar muziek én dans geprogrammeerd worden?

"Als je de grote internationale concertzalen bekijkt - het Concertgebouw in Amsterdam, Carnegie Hall in New York, tot en met de Chopinzaal in Warschau - zijn er twee elementen die terugkeren: die zalen hebben geen toneeltoren en een begrensde hoogte omwille van de akoestiek. Dans daarentegen is een podiumkunst die meestal een toneeltoren nodig heeft, omdat er belichtingsapparatuur en decors worden meegebracht op een tournee. Elk groot, receptief huis voor dans - ik verwijs naar het Théâtre de la Ville in Parijs en het Danstheater in Den Haag - heeft een toneeltoren. Of je moet als Forum een dansgezelschap in residentie hebben dat zijn producties op maat maakt voor een zaal zonder toneeltoren. Men spreekt nu wel vaak over het 'immateriële decor' in de danssector, voorstellingen met zeer weinig licht of decors, maar de meeste internationale producties kunnen niet zonder toneeltoren.

"Dat Mortier ook films in het Forum wil vertonen, lijkt me niet zo'n probleem. Een projector en een scherm installeren is niet onoverkomelijk, zoals het ook een kleine ingreep vraagt om bijvoorbeeld congressen te houden.

"Begrijp me niet verkeerd: ik geef nu wel kritisch commentaar maar ik doe dat met de nodige reserve. Misschien zal ik mijn mening moeten herzien als ik een tekening van de plannen zou kunnen bekijken, of als de resultaten van het voorbereidend onderzoek bekend zijn. Maar ik moet de eerste echte programmalijn nog zien. Het gaat hier over een project waarvoor miljarden worden uitgetrokken maar waarover alleen nog maar in zeer vage bewoordingen is gesproken.

"Als het Forum een goede concertzaal heeft, zijn wij de eersten om een structurele samenwerking aan te gaan. Want hoewel we zowel in Gent als Antwerpen zalen ter beschikking hebben, is het soms nog zoeken naar een repetitieruimte. Je mag niet vergeten dat we in Gent een symfonieorkest met tachtig muzikanten huisvesten. Ook voor concerten kan het Forum een erg geschikte partner zijn, want wij brengen niet uitsluitend een symfonisch programma. Ik wil dus absoluut geen remmende factor spelen. Mij gaat het vooral om de gemeenschappelijke behoefte aan een goed klinkende concertzaal in Gent, met de nadruk op het woord 'concert'."

Ook Jerry Aerts, directeur van deSingel in Antwerpen, stelt zich vragen bij de haalbaarheid van de combinatie muziek, dans en beeldcultuur.

Aerts: "Voor alle duidelijkheid: ik ben zeker niet tegen een nieuwe concertzaal in Gent. Ik weet dat daar allang een behoefte aan bestaat, gezien de toch wel slechte ervaring met de Bijlokezaal. Daar heeft men lang geprobeerd om er iets van te maken, met alle investeringen van dien, terwijl het resultaat niet bevredigend is. Sinds Mortier zijn stevige schouders onder het Forum-project heeft gezet, merk ik wel dat de plannen veel ambitieuzer zijn dan oorspronkelijk de bedoeling was. Men spreekt nu over een grotere capaciteit, over het uitbouwen van loges om sponsors aan te trekken, over een multidisciplinair programma. Ik vraag me toch wel af op basis van welke behoeftestudie dat is gebeurd. Nu lijkt het wel een heel ander project.

"Was het de bedoeling om het concept origineler te maken? Of alleen maar groter? Dan vraag ik me af of Gent als middelgrote stad wel behoefte heeft aan zo'n grote infrastructuur. Begrijp me niet verkeerd: ik spreek niet vanuit een concurrentie tussen Gent en Antwerpen. Alleen, hoe reëel is deze opzet? Als je ziet wat er op dit moment in de driehoek Brussel, Gent en Antwerpen wordt getoond op dansgebied... Dat is zoveel als wat er in Parijs gebeurt, terwijl die stad toch nog altijd als de hoofdstad voor dans wordt beschouwd. Wat de nieuwe media of beeldcultuur betreft: het kan best zijn dat er op dat vlak een aantal dingen aan het evolueren is, maar waar zijn de kunstenaars die hun werk op grote schaal willen tonen? Ik zie ze niet onmiddellijk. Algemeen gesproken: vanwaar de urgentie om muziek en dans en nieuwe media en film onder één dak te brengen? Het is me nu niet helemaal duidelijk.

"Mortier geeft als argument dat er een andere behoefte groeit en dat het aanbod in podiumkunsten moet worden aangepast: rock met klassiek en dans en film. Kan best zijn, maar dat is een beetje een spelletje van kat en muis, vind ik. Je moet je de vraag durven stellen: bouwen we nu al een infrastructuur in de verwachting dat de behoefte zal meegroeien? Als je kijkt naar deSingel bijvoorbeeld. Jaren geleden stond daar ineens een megalomane infrastructuur als onderdeel van het conservatorium. Is dat de redenering die men in Gent wil volgen? Bovendien mag je ook het bereik van jongeren niet overschatten. Ze hebben geen geld om elke week naar een rockconcert te gaan. Het argument dat jongeren in de toekomst niet meer naar de uitvoering van een Beethoven-symfonie zouden gaan, lijkt me twijfelachtig. Als wij zo'n symfonie programmeren, is de zaal afgeladen, en niet alleen met ouderen.

"Het lijkt me dus nog altijd niet omlijnd wat er moet komen, behalve dat het blijkbaar groots en evenementieel moet zijn. Ik vermoed dat de kunst zelf daar niet zo mee gebaat is. Door dagelijks een evenement te organiseren bereik je heel snel het punt van oververzadiging. Neem nu De Nachten bijvoorbeeld (een festival voor literatuur, poëzie en popmuziek, SH). Wij organiseren dat samen met Villanella en Vijf voor Twaalf. Wel, we zouden dat geen twee keer of meer per jaar moeten doen. Anders is het binnen de kortste keren gedaan.

"Je mag een huis ook niet vergelijken met een festival, dat functioneert heel anders. Een huis leeft en overleeft op seizoenbasis, een festival moet het sowieso iets meer van een evenement hebben. Een festival heeft een andere aantrekkingskracht, kan doorgaans ook meer middelen genereren. Ik denk dat Vlaanderen een beetje te klein is voor een Forum dat seizoen in, seizoen uit, een festivalprogramma aanbiedt. Dat kun je niet waarmaken. Je ziet het zelfs aan een commerciële organisator als Music Hall. Dat voert een productie vroeger af, gewoon omdat het niet meer rendeert, alle positieve echo's ten spijt.

"Ook in de niet-commerciële sector vraag ik me af: waar dienen de producties voor zo'n grootschalig Forum zich aan? Ik begrijp dat Mortier geen toneeltoren wil omwille van akoestische redenen, maar dat betekent dat ook choreografen niet met decors kunnen werken. Geen toneeltoren is een mes dat aan twee kanten snijdt.

"Met de plannen om ook filmvertoningen te organiseren, denk ik dat men de bal helemaal misslaat. Een goede filmzaal is een relatief goedkope investering, maar ook in de grote bioscopen keert men terug naar formules met kleinere filmzalen. Als er al eens een evenement wordt gecreëerd, zoals bij de opening van het Filmfestival in Gent, vertoont men dezelfde film gewoon in verschillende zalen. De praktijk van het filmbezoek is intussen dus geëvolueerd. Alles wel beschouwd vind ik de plannen voor het Forum nogal opgeblazen. Maar ik ben zeer benieuwd naar de resultaten van de behoeftestudie. Misschien kan men daarin de ambities wel verantwoorden."

Wat is de mening van Johan Reyniers over de Gentse plannen? Met Agna Smisdom staat hij in voor het programma in het Kaaitheater, het Brusselse kunstencentrum.

Reyniers: "Tot nog toe is er in verband met het Forum vooral gepraat over structuren en geld: groot, groter, grootst. Maar wat betekent het Forum als inhoudelijk project? Er wordt met grote namen gegooid, die van Alain Platel (de Gentse choreograaf en theatermaker, SH) bijvoorbeeld. Maar van Platel horen we al jaren dat hij ermee wil stoppen. Weet dan niemand dat?

"Het doet me denken aan de plannen van Anciaux voor een Europees theater in Brussel. Een aantal 'Europese', maar ook Amerikaanse, producties kan nu onmogelijk getoond worden in de hoofdstad, zo luidt de redenering. Maar heeft men het globale plaatje bekeken? Het KunstenFESTIVALdesArts is vragende partij, maar dat festival duurt uiteindelijk maar drie weken. Wordt het een zaal voor de grote balletten? Voor buitenlandse opera's? Of voor Geert Allaert (van Music Hall, SH)?

"Over een grote bühne beschikken is belangrijk in een aantal gevallen, maar het impliceert altijd meteen een grote publiekscapaciteit. Hoeveel interessant, niet-commercieel werk kun je bijeenbrengen om zo'n zaal een heel seizoen te laten draaien? Indien ja: waar moet het exploitatiebudget vandaan komen? Een zaal bouwen is iets anders dan ze exploiteren."

Wordt in ieder geval vervolgd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234