Dinsdag 05/07/2022

Analyse1 mei

De vraag van ontelbare miljarden: heeft België een rijkentaks nodig?

null Beeld Timon Vader
Beeld Timon Vader

1 mei is het feest van de arbeid én de sociale vooruitgang. Van België als een klein paradijs van relatieve gelijkheid in een bijzonder ongelijke wereld. Maar klopt dat anno 2022 nog? In de Wetstraat wint het idee van een rijkentaks in elk geval aan momentum.

Jeroen Van Horenbeek en Stavros Kelepouris

Liefst 76 procent van de wereldwijde rijkdom is in handen van de 10 procent rijksten. Omgekeerd bezit de armste helft van de wereldbevolking samen 2 procent van alle rijkdom. Met die ontnuchterende vaststellingen opent het World Inequality Report 2022, mee samengesteld door de wereldvermaarde ongelijkheidsexperts Thomas Piketty en Gabriel Zucman.

Maar net zoals rijkdom is ongelijkheid slecht verdeeld. Europa doet het merkelijk beter dan de rest van de wereld. Meer dan elders slagen de Europese welvaartssystemen erin om de onderste bevolkingsklasse mee te laten profiteren van de economische voorspoed, en de groeiende rijkdom te herverdelen.

België is wat dat betreft een van de beste leerlingen van de klas, zo valt af te leiden uit de zogenaamde Gini-coëfficiënt. Dat cijfer geeft aan hoe het met de inkomensongelijkheid in een land gesteld is, en zegt dus iets over de herverdelingsmechanismen in dat land: 0 staat voor perfecte gelijkheid, bij 100 is alle rijkdom in handen van één persoon. Met een gini-coëfficiënt van ongeveer 27 staat ons land al jarenlang in de kopgroep van landen waar de inkomensongelijkheid het kleinst is. Ter vergelijking: de VS scoren om en bij de 41.

Maar daar hoort een belangrijke kanttekening bij, zegt socioloog Ive Marx (Universiteit Antwerpen). “Er zijn grote vermoedens dat de topinkomens bij ons niet goed gemeten worden, omdat ze bijvoorbeeld verscholen zitten in vennootschappen. België blijkt ook steevast goed vertegenwoordigd in offshoreconstructies, waardoor alweer grote vermogens buiten beeld blijven. Zo wordt ons resultaat vertekend, en de inkomensongelijkheid is in werkelijkheid wellicht groter dan dat cijfer aangeeft.”

Ook Arthur Apostel, onderzoeker bij het Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving (KU Leuven) merkt in een recente studie op dat er geen goed zicht is op de Belgische vermogens, en dat de Belgische ongelijkheid dan ook groter is dan vaak wordt aangenomen. Apostel becijferde dat de top 1 procent in ons land net geen kwart (24 procent) van de rijkdom in handen heeft; de 5 procent rijksten bezitten 42 procent van het collectieve vermogen. Daarmee zit België volgens hem niet in de Europese top, maar veeleer in de middenmoot.

null Beeld

België doet het dus wellicht slechter dan internationale vergelijkingen aangeven, maar slaagde er in het verleden al bij al behoorlijk in om de ongelijkheid beperkt te houden. De vraag is of dat nog altijd het geval zal zijn na de woelige start van de jaren 20. De coronacrisis, de energiecrisis, de oorlog in Oekraïne en de inflatiedruk wegen zwaar - het idee dat de roaring twenties zouden aanbreken, mag stilaan naar de prullenmand.

Welke gevolgen zal die crisiscocktail hebben op de welvaartsverdeling in ons land? Dat is voorlopig erg onduidelijk. “Aanvankelijk werd overal gewaarschuwd voor een tsunami van ongelijkheid en armoede, maar die is er niet gekomen”, zegt Marx. “Integendeel: de relatieve armoede is net gedaald. Dat zou erop kunnen wijzen dat de ongelijkheid ook gedaald is, al hangt dat van veel meer factoren af.”

Vooral rijken gaan erop vooruit

Berekeningen van de Nationale Bank geven aan dat het financiële vermogen van de Belgen in 2021 flink groeide, met liefst 62,4 miljard euro. Een groot deel daarvan ging naar de spaarboekjes van de Belgische gezinnen. Maar het belangrijkste deel, om en bij de 45 miljard, is afkomstig van winsten op beleggingsfondsen en aandelen. De Belg gaat erop vooruit, maar de Belg met beleggingen toch het meest.

Het zal niet verbazen dat het net de vermogenden zijn die veel geld kunnen investeren in aandelen en beleggingsfondsen. Cijfers van het Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck tonen dat netjes aan. De tien procent rijkste Belgen - het gaat om cijfers voor het jaar 2017 - hebben een vermogen van minstens 762.000 euro. Zij bezitten net geen 60 procent van het geld in beleggingsfondsen, en zo’n 79 procent van het vermogen in beursgenoteerde aandelen.

Als het vooral de beleggende Belgen zijn die erop vooruit gaan, zoals uit de data van de Nationale bank blijkt, dan wil dat dus ook zeggen dat het vooral de rijken zijn die erop vooruit gaan.

Naast beleggingen is een andere sterk scheefgetrokken vorm van vermogen het bezit van vastgoed bovenop de eigen woning. 71 procent van dat extra vastgoed is in handen van dezelfde 10 procent van de rijkste Belgen. Zij profiteren dus bovenmatig van de woonbonus op de tweede woning, terwijl de belastingverlaging voor de eerste woning in Vlaanderen afgeschaft is. Op die manier speelt het fiscale beleid hier vooral in de kaart van wie er al warmpjes inzit.

Conner Rousseau: ‘Wat de mensen meer betalen aan gas, elektriciteit en andere zaken: dat geld verdwijnt niet zomaar in een zwart gat.’ Beeld Photo News
Conner Rousseau: ‘Wat de mensen meer betalen aan gas, elektriciteit en andere zaken: dat geld verdwijnt niet zomaar in een zwart gat.’Beeld Photo News

Ook het loonbeleid van de voorbije jaren is de brede middenklasse niet bepaald ten goede gekomen, argumenteert Marx. “De maximale stijging van de lonen is de voorbije jaren flink aan banden gelegd. In combinatie met de taxshift van de regering-Michel heeft dat ervoor gezorgd dat de brutowinsten van de bedrijven sterk zijn toegenomen. Die hoge bedrijfswinsten leveren meer dividend en winst op aandelen op.” En die zijn zoals gezegd vooral in handen van de al rijke Belg.

De corona-, inflatie- en de energiecrisis hebben de financiële krachtverhoudingen in onze samenleving opnieuw bovenaan de politieke agenda geplaatst. Er wordt daarbij ter linkerzijde steeds vaker gekeken naar de invoering van een rijkentaks. De opkomst van extreemlinks is hier zeker niet vreemd aan. De laatste peilingen tonen een stevige groei voor PVDA.

Groen pleit bij monde van Kristof Calvo al langer voor de komst van een eenmalige ‘oorlogsbijdrage’ van de allerrijksten. Belaagd cd&v-voorzitter Joachim Coens ziet heil in een lastenverschuiving van arbeid naar de grote vermogens. Conner Rousseau benadrukte vrijdag, in zijn toespraak aan de vooravond van 1 mei, dat Vooruit een crisisbijdrage wil van erg winstgevende bedrijven: “Wat de mensen meer betalen aan gas, elektriciteit en andere zaken: dat verdwijnt niet zomaar in een zwart gat. Dat geld gaat ergens naartoe.” Kortom, de linkerflank binnen de regering-De Croo verenigt zich.

Het grootste obstakel lijkt een drieletterwoord: GLB. Georges-Louis Bouchez, de flamboyante voorzitter van MR, wil niets weten van hogere belastingen. In geen enkele vorm. Dus ook niet in de vorm van een nieuwe vermogen(winst)belasting. Vroeg of laat zal die ook de middenklasse treffen, is zijn vaste overtuiging.

Zaak-Arnault

De vaderlandse politiek is intussen meer dan tien jaar in de ban van een rijkentaks. In de nasleep van de financiële crisis in 2008 maakt het hoger belasten van grote vermogens internationaal opgang. Zeker in Europa hebben beleidsmakers de mond vol over “de breedste schouders die de zwaarste lasten” moeten dragen. Kapitaal in de 21ste eeuw van de Franse econoom Piketty, een turf van 700 pagina’s, wordt zowaar een bestseller.

In België steekt de zaak-Arnault het vuur aan de fiscale lont. In het voorjaar van 2012 dient Bernard Arnault, Frans modemagnaat en op dat moment de op twee na rijkste man ter wereld, zich aan bij de Belgische migratiediensten. Hij wil naar België, meer bepaald Ukkel verhuizen, om aan de ‘supertaks’ van de nieuwe Franse president François Hollande te ontsnappen. De socialist is van plan om alle miljonairs in zijn land een vermogensbelasting van 75 procent op te leggen.

De vlucht van Arnault (later gevolgd door acteur Gérard Depardieu) maakt grote emoties los, langs weerskanten van de grens. In Frankrijk kopt de krant Libération op de voorpagina ‘Casse toi riche con’ - vertaald: ‘Rot op rijke zak’. In België leggen de socialisten nieuwe voorstellen voor een rijkentaks op de regeringstafel. België als fiscaal paradijs zonder palmbomen: het doet pijn aan het rode hart. In Ukkel, de Brusselse gemeente van wijlen Armand Dedecker (MR), zijn sinds de jaren negentig honderden Franse fiscale vluchtelingen met hun fortuin neergestreken.

De regering-Di Rupo, een klassieke tripartite, raakt er niet uit. De tegenstellingen tussen socialisten en liberalen blijken te groot om een vermogens(winst)belasting die naam waardig in te voeren. Wie de forcing wil voeren voor zo’n nieuwe belasting “moet beseffen dat er morgen geen regering meer is”, waarschuwt toenmalig Open Vld-vicepremier Vincent Van Quickenborne zijn collega’s. De liberalen worden opgejaagd door de ondernemerswereld. Luc Bertrand, topman van de holding Ackermans & van Haaren, vreest naar eigen zeggen voor een “fiscale hel”. Uiteindelijk is het minister van Financiën Steven Vanackere (cd&v) die de deur definitief sluit.

Fiscale shitlist

Het kan verkeren in de Wetstraat: twee jaar later is het cd&v die onder druk van haar linkse flank de invoering van een rijkentaks opnieuw op tafel legt van de nieuwe centrumrechtse coalitie Michel I. In 2014, nauwelijks een maand na de ondertekening van het regeerakkoord, dringen de christendemocraten al aan op een belastingverschuiving naar kapitaal. In het besef dat die tijdens de formatie te laag uitgevallen is. Op het toetredingscongres wordt partijvoorzitter Wouter Beke door de eigen vakbond met eieren bekogeld. De andere regeringspartijen, N-VA op kop, willen er niet aan beginnen. Zij kijken vooral naar lastenverlaging, om de hoge belastingdruk in België te verlagen.

Twee regeringscrisissen later (over de fiscale ‘shitlist’ van cd&v in 2015 en over de komst van een meerwaardebelasting in 2016) sluit de coalitie een felbevochten compromis in 2017. Er komt een taks op effectenrekeningen. Cd&v heeft zo eindelijk iets om aan de linkse achterban te presenteren. Al blijkt het achteraf een dode mus. In 2019, een jaar na de val van de regering-Michel omwille van het VN-migratiepact wordt de effectentaks vernietigd door het Grondwettelijk Hof. Op die manier komt de regering niet echt tot een wezenlijke verschuiving van de lasten.

Het grootste obstakel lijkt een drieletterwoord: GLB. MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez wil niets weten van hogere belastingen, in geen enkele vorm. Beeld Wouter Van Vooren
Het grootste obstakel lijkt een drieletterwoord: GLB. MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez wil niets weten van hogere belastingen, in geen enkele vorm.Beeld Wouter Van Vooren

Dezelfde conclusie is voorlopig ook van toepassing op de regering-De Croo. Bij de formatie in de zomer van 2020 wordt nachtenlang gebikkeld over het luik fiscaliteit, met als resultaat een regeerakkoord waar alle partijen hun eigen waarheid in kunnen lezen. De haperende effectentaks is intussen gerepareerd, maar voor het overige is het wachten op het grote fiscale hervormingsplan dat minister van Financiën Vincent Van Peteghem (cd&v) nog dit voorjaar zou voorstellen.

Geen academische oefening

Voor de socialisten en de groenen is het vooral van belang dat Van Peteghem nog deze regeerperiode doorzet met zijn hervorming en zich niet beperkt tot een veredelde academische oefening waar de regering die na de verkiezingen van 2024 aantreedt op kan voortbouwen. Politiek gezien is dat een half doodvonnis, aangezien de kans eerder klein lijkt dat Vivaldi ook dan nog federaal aan de touwtjes trekt. Dat van uitstel afstel komt in dit dossier mag duidelijk zijn. In het regeerakkoord staat alvast alleen dat de regering een fiscale hervorming zal ‘voorbereiden’.

“Ik denk dat Van Peteghem toewerkt naar een dual income tax, waarbij de inkomsten uit arbeid en die uit vermogen apart belast worden. Cd&v loopt al veel langer met dat voorstel rond en het kan gelden als een soort van rijkentaks”, zegt fiscalist Michel Maus (VUB). “Alleen vrees ik dat de andere partijen cd&v die trofee niet zullen gunnen. Bouchez op kop. Als je ziet hoeveel discussie is voorafgegaan aan een hervorming van de RSZ-bijdrage voor het topvoetbal, een ingreep waar een groot draagvlak voor is en die over beperkte sommen gaat, dan vrees ik voor het ergste.”

In het voorstel van Vooruit moet de koopkracht gestut worden door een bijdrage van de bedrijven die vandaag overwinsten boeken - omdat de omstandigheden flink meezitten, of omdat ze door hun quasi-monopolie “meer dan normale winsten” boeken. Concreet zouden zij een verhoogd tarief van 35 procent moeten betalen voor alles boven een rendement van 8 procent op geïnvesteerd kapitaal. Vooruit zegt daarmee 1 miljard euro te kunnen ophalen.

Voor de volledigheid: het onderzoek van Apostel, over de welvaartsverdeling in ons land, becijferde ook de opbrengst van drie verschillende soorten rijkentaks die de voorbije jaren voorgesteld werden. Hij komt uit bij een bedrag van 5,9 tot 43,1 miljard euro, zelfs in het scenario waarbij een aanzienlijk deel van het kapitaal naar het buitenland verplaatst wordt. De rijkste 1 procent Belgen zou dan niet langer 24 procent van het nationale vermogen bezitten, maar nog 23 procent. “De impact op de verdeling van de welvaart zou dus beperkt zijn,” besluit hij.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234