Zaterdag 18/09/2021

'De vraag is of het verleden wel bestaat'

Bérénice Bejo werd in Cannes gelauwerd als beste actrice voor haar vertolking in Le passé, de eerste Franse film van de Iraanse regisseur Asghar Farhadi. Maar een Gouden Palm voor de film zelf, een familiaal relatiedrama met thrillerallures, had ook gekund.

Na het verdiende succes van A Separation/Jodayie Nader Az Simin, waarvoor hij in 2011 in Berlijn de Gouden Beer kreeg en later ook de Oscar voor beste buitenlandse film, werd Asghar Farhadi overstelpt met aanbiedingen uit het buitenland. Maar omdat de Iraanse filmmaker niet (of althans niet openlijk) in de clinch lag met de autoriteiten in Teheran, hoefde hij niet in allerijl de hort op. Farhadi wachtte liever op het geschikte verhaal dat in een of ander buitenland verteld kon worden. Dat werd dus Le passé, gesitueerd en dus gedraaid in de buurt van Parijs.

Vier jaar nadat hij teruggekeerd was naar Teheran komt Ahmad (rol van Ali Mosaffa) even terug naar Parijs om er de feitelijke scheiding van zijn vrouw Marie (rol van Bérénice Bejo) te formaliseren. Hun breuk is blijkbaar niet tot een vechtscheiding geëscaleerd en dat zal ook nu niet gebeuren. Het is voor Ahmad wél even wennen dat Marie inmiddels een nieuwe man, Samir (rol van Tahar Rahim), in haar leven heeft. Maar het is vooral de gespannen verhouding tussen Marie en haar tienerdochter Lucie (mooie rol van de jonge Belgische actrice Pauline Burlet) die de thrillerintrige in gang zet. Ahmad probeert te bemiddelen, maar daarbij komen allerlei geheimen aan de oppervlakte uit het verleden, waar de titel naar verwijst. Maar kan men de waarheid van het verleden ooit kennen?

De film is geconstrueerd rond de notie van het 'entre-deux', met als concreetste voorbeeld misschien wel de coma: een toestand tussen leven en dood.

Asghar Farhadi: "De mens is altijd al geobsedeerd geweest door het zoeken naar de waarheid. En dé waarheid die altijd onbereikbaar zal blijven, die nooit doorgrond zal worden, is die van de dood. Voor mij is die coma symbolisch voor dat 'entre-deux'. En dus voor alle mogelijke dilemma's waarmee de mens in het dagelijkse leven geconfronteerd wordt. Net als de personages in deze film."

Ahmad probeert uit te vissen wat er met die coma precies aan de hand is. Hij voert een soort onderzoek, maar niet als een politieman. Het is meer een familiale enquête, die van Le passé tegelijk een soort thriller maakt.

"Al mijn films kunnen inderdaad als thrillers bekeken worden. Met dit verschil dat de politie-inspecteur of de detective niet in de film rondloopt, maar in de zaal zit. Gewoonlijk volgen we zo'n detective om te zien tot welke conclusie hij komt, maar hier is het de kijker zelf die het werk moet doen. Interessant daarbij is dat niet elke toeschouwer/detective, afhankelijk van zijn eigen nieuwsgierigheid en zijn eigen benadering, tot dezelfde conclusie zal komen. Voor de ene kijker is die comateuze vrouw al dood, terwijl ze volgens een andere toeschouwer nog in leven is. Voor mij is een dergelijke aanpak noodzakelijk om binnen het verhaal het eigenlijke drama te provoceren."

U hebt gezegd dat u Le passé niet overal had kunnen draaien. Wél in Parijs, omdat het een stad is die volgens u het verleden ademt.

"Ik had dat ook van Rome kunnen zeggen, omdat het verleden daar evenzeer aanwezig is. Ik had kunnen kiezen tussen verschillende steden waar het verleden even tastbaar is. Maar dat was slechts één criterium. Ik heb ook voor Parijs gekozen omdat die stad zo'n beetje hetzelfde ritme heeft als Teheran. Ik voelde me hier dus niet 'en décalage'. Een andere reden waarom ik me hier geen buitenstaander voelde, is misschien ook dat Frankrijk, na Iran, het land is waar mijn films het meest bekeken worden. Zoiets schept een band, waardoor ik me welkom voelde in dit land."

Hoe moeilijk was de aanpassing voor u om Le passé in Frankrijk te draaien?

"Voor mij was het essentieel dat ik, zelfs als het decor van mijn film veranderde, dezelfde filmmaker zou blijven. Het kan heel verleidelijk zijn om iets anders te doen wanneer de context vrijer is en je over meer middelen beschikt. Maar voor mij zou dat vals geklonken hebben. Niet authentiek. Ik ben de veertig voorbij en mijn verleden is wat het is. Ik kan niet plotseling iemand anders worden. Wat me geholpen heeft, is dat ik de constructie van dit verhaal gebaseerd heb op wat mensen gemeenschappelijk hebben en niet op de zaken waarin ze verschillend zijn. Als ik nog eens buiten Iran werk, zal mijn interesse opnieuw uitgaan naar de gelijkenissen en niet naar de verschillen tussen de culturen."

In Le passé komt religie niet ter sprake.

"Omdat ik deze film in Frankrijk gedraaid heb! Religie speelt geen rol in het uiterlijke leven van de personages. Religie is iets persoonlijks en intiems. In Frankrijk is het erg moeilijk om op basis van het gedrag en het uitzicht van de mensen meteen ook hun ideologische overtuiging te raden. In het Iran van vandaag is het verband tussen uiterlijk en ideologie veel groter."

In de film zegt iemand tegen Ahmad dat je niet in spreidstand kunt leven, maar een kamp moet kiezen. Hebt u als filmmaker inmiddels al uw kamp gekozen?

"Ik laat die verantwoordelijkheid aan mijn verhalen. Zij zijn het die zullen kiezen en me zullen vertellen waar ik mijn volgende films zal draaien. Als ik een verhaal heb over Zuid-Afrika, dan ga ik daar werken. Is het een verhaal over Iran, dan zal ik de film daar draaien. Het is niet omdat ik een film kan maken in de VS, dat ik dat ook zal doen. Ik heb verschillende aanbiedingen gekregen, maar ik moet eerst een verhaal hebben dat zich daar afspeelt. Mijn hoop is dat mijn geest voldoende open blijft om elk verhaal toe te laten, waar het zich ook afspeelt."

In uw vorige film, A Separation, ging het over een echtscheiding. Hier over een nieuw samengesteld gezin. Het lijkt een logisch gevolg, een sequel bijna.

"Ik zie beide films eerder als twee zussen. Ze zijn nauw verwant en ze lijken wel op elkaar, maar het zijn verschillende personen. Beide verhalen gaan over een echtscheiding, maar de thema's zijn helemaal anders. In A Separation is de kijker rechtstreeks getuige van de breuk die zich voor zijn ogen ontwikkelt. Hier is de scheiding al gebeurd als de film begint. In A Separation moet het mannelijke hoofdpersonage een keuze maken tussen het verleden, gesymboliseerd door zijn vader, en de toekomst, gesymboliseerd door zijn dochter. Hier ligt de nadruk veel meer op de tijd die voorbijgaat. In Le passé is dát het voornaamste thema. Maar er is wel degelijk sprake van een bepaalde continuïteit tussen beide films."

Wat de twee films ook gemeen hebben, is de aanwezigheid van kinderen. Kinderen die ongevraagd het gewicht moeten dragen van de beslissingen die de volwassenen rond hen nemen.

"Naarmate ik meer films maak, heb ik besloten om almaar meer plaats aan kinderen te geven. Net omdat zij elementen aanbrengen die heel waardevol zijn voor de thema's die ik wil behandelen. Het zijn personages die volledig ingeschreven staan in het heden. Ze zijn te jong om al een echt verleden te hebben en ze kunnen zich ook nog niet helemaal in de toekomst projecteren. En ze zijn inderdaad altijd de slachtoffers van de beslissingen van volwassenen. Dat creëert onvermijdelijk een zekere bezorgdheid voor de toekomst."

Vergiffenis is ook, en opnieuw, een belangrijk thema in deze film.

"Ik denk dat mensen vergiffenis vragen als ze zich verantwoordelijk voelen voor iets wat in het verleden gebeurd is en waar ze geen vat meer op hebben. Vergiffenis vragen is akte nemen van die verantwoordelijkheid. Daarom vraagt elk personage in deze film minstens op één bepaald moment pardon, omdat ze zich allemaal voor iets verantwoordelijk voelen. Maar uiteindelijk verandert dat niets aan de zaak. We vergeven misschien wel, maar we vergeten niet."

In het begin is er bijna een aanrijding omdat Marie achteruit rijdt. Is het gevaarlijk om naar het verleden te blijven kijken? Moet je het verleden de rug toekeren om vooruit te kunnen of is er geen ontsnappen mogelijk?

"Dat is de vraag die ik mij stel en die ik met het publiek wil delen. En dat is dus ook de vraag die de personages zich stellen. Sommigen komen tot de conclusie dat men het verleden achter zich moet laten. Anderen slagen daar niet in.

"De vraag is ook of hét verleden eigenlijk wel bestaat. Wat wij doorgaans zo noemen, is eigenlijk niets meer dan onze subjectieve herinneringen aan zaken die achter ons liggen. Maar al die gebeurtenissen zijn inmiddels gefilterd door onze subjectieve perceptie en getransformeerd tot herinneringen. Als we iets uit het verleden beschrijven, impliceert dat nog niet dat we de waarheid weergeven. Dus zelfs als Ahmad, zoals hij in die laatste scène met Marie suggereert, de reden voor zijn terugkeer naar Iran had kúnnen verwoorden, dan nog zouden we niet zoveel wijzer zijn geworden.

"Soms heb ik de indruk dat hoe meer uitleg we geven, hoe verwarder we de zaken maken. Daarom wordt in deze film ook zoveel gepraat. Hoe meer de personages praten, hoe groter de onduidelijkheid wordt en hoe meer zij zich verplicht voelen om nog méér uitleg te geven, die het allemaal nog erger maakt. Als Marie in het begin van de film Ahmad op de luchthaven gaat ophalen, praten ze met elkaar. Maar het zijn eigenlijk twee monologen, want er is die glazen wand tussen hen en ze horen elkaar niet eens. Die scène resumeert alles: ze praten allebei, maar ze verstaan elkaar niet."

De kijker krijgt van diverse personages mondjesmaat onthullingen aangereikt, waardoor zijn/haar kijk op de feiten telkens bijgesteld moet worden.

"Als mensen een feit uit het verleden willen rechtvaardigen, hebben ze de neiging om één enkele uitleg voorrang te geven, hoewel zelfs het kleinste feit altijd het resultaat is van een veelvoud van redenen. Maar mensen kunnen die multipliciteit niet verwoorden."

We oordelen te snel?

"Ja. En dat is ook een element dat in al mijn films aanwezig is. Als toeschouwer word je als het ware gedwongen om te oordelen op basis van te weinig informatie. En zodra er wat meer informatie beschikbaar komt, moet je je mening herzien. Maar dat maakt van de kijker wél een actieve deelnemer die, zoals de detective waar we het daarnet over hadden, de zaken op een rijtje probeert te zetten. Dat is het soort cinema waar ik van hou en dat ik wil blijven maken. Dat is de band die ik wil smeden tussen mijn films en het publiek. Bij veel hedendaagse films mis ik die band. Die films geven alles weg. En daarmee ontnemen ze de toeschouwer de capaciteit om voor zichzelf te oordelen. Ook al is dat oordeel soms gebaseerd op redenen waarvan men zich niet altijd bewust is."

Waarom laat u de kijker niet weten wat het beroep is van Ahmad?

"Ik ben heel tevreden dat ik dat niet gedaan heb. Het enige waaraan ik gedacht heb, is dat Ahmad een beroep zou hebben dat hij niet in Frankrijk kon uitoefenen. Dat zou dan deels aan de basis hebben gelegen van zijn depressie en van zijn besluit om terug te keren naar zijn thuisland.

"Maar er is nóg een reden voor die depressie. Zodra Ahmad in het huis van Marie arriveert, begint hij allerlei zaken te herstellen: de fiets, de afvoer in de keuken. Hij bereidt ook eten. Je voelt dat een man die zo veel dingen doet op één dag geen maanden kon blijven zitten zonder iets te doen. Hij moest dus wel depressief worden. Maar Ahmad een specifiek beroep geven, zou het personage verarmd hebben. Als ik hem iets met film of fotografie had laten doen, dan bestond het gevaar dat kijkers zouden denken dat het hier een autobiografisch verhaal betreft. En ik wou zeker niet dat mijn schaduw over de film zou hangen. Er is zelfs geen begingeneriek. Ik was bang dat als mensen meteen mijn vreemde naam zouden zien, ze alleen zouden denken: 'Tiens, met welke blik kijkt die vreemdeling naar Frankrijk?'"

Le passéloopt momenteel in de Belgische bioscopen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234