Zondag 05/12/2021

De visionaire steden van architect Luc Schuiten

Het oogt zonder meer spectaculair, daar in het Jubelpark. Op grote panelen en indrukwekkende maquettes is te zien hoe de visionaire architect Luc Schuiten de natuur tracht te integreren in ons huidige straatbeeld. Daar begon hij al enkele decennia geleden mee, toen hij samen met zijn broer François, bedenker van onder meer de internationaal gerenommeerde stripcyclus De Duistere Steden, strips afleverde die bol stonden van vreemde architecturale bouwwerken, en waar steden zelfs voorrang leken te krijgen op de papieren mensjes uit het verhaal. Zijn voorliefde voor duurzame steden krijgt op de expo Vegetal City echter een extravagantere invulling. Daarop is niet alleen te zien hoe hij zich momenteel buigt over de haalbaarheid van projecten voor enkele Belgische steden als Brussel (de tunnel onder de Wetstraat wil hij opvrolijken met metalen bomen die ook voor de verlichting instaan), Verviers (het toekomstig shoppingcenter aan de rivier Vesdre wil hij reconstrueren met onder meer gigantische tipi’s) of de vuile stad Seraing (waar hij bronnen wil laten ontspringen in de voetgangersstraten). Nee, Luc Schuiten wil verder denken dan dat. Hij ontwikkelde een utopische visie, bestaande uit duurzame steden die geheel geïntegreerd zijn in onze levende planeet. Sommige woonsten bevinden zich hoog in de bomen, in andere steden staan grote windturbines naast piramide-achtige bungalows, bestaan huizen uit biologisch materiaal alsof een spin ze heeft gemaakt of worden de kloven in canyons verbonden tot een aangename stad. Het moet aangenaam vertoeven zijn in Schuitens ‘vegetal cities’.Wat is het eigenlijke opzet van Vegetal City?“Onze toekomst moet niet noodzakelijk leiden tot de catastrofe die wetenschappers voorspellen. Er bestaan wel degelijk opvallende alternatieven. Ze worden echter zo weinig getoond dat we de neiging hebben te vergeten dat het nog niet te laat is. In Vegetal City heb ik een toekomstbeeld proberen te geven van hoe onze wereld er zou kunnen uitzien als we beslissen om de levende wereld als uitgangspunt te nemen. Bijvoorbeeld: waar zou een stad op kunnen lijken die zich ontwikkelt aan de hand van de enorme bronnen uit de biologische wereld? Dat is de centrale vraag die moet doorklinken in de expositie Vegetal City.”U zegt dat aan die doelstelling een innovatief proces moet voorafgaan. Ik vraag me af of de hoofden van de mensen daar wel klaar voor zijn.“We staan met zijn allen op een belangrijk kruispunt. We weten dat onze huidige levenswijze en de beperkte groeiperspectieven daarvan volledig onrealistisch zijn. Zolang we er echter van overtuigd blijven dat onze huidige aanpak onze meest geloofwaardige toekomst vertegenwoordigt, zijn we niet bereid om te sleutelen aan welke verandering dan ook. Met de snelheid waarmee onze fossiele energiebronnen verspild worden, onze biodiversiteit en milieu achteruitgaan, zal het niet lang meer duren voordat we verplicht worden écht innoverende oplossingen te bedenken om nog te redden wat er te redden valt.”De steden die u voorstelt zien er spectaculair uit, maar ontbreekt het ons ook niet aan de nodige techniek en technologie?“Klopt. Het overgrote deel van mijn voorstellen voor een nieuwe stadsplanning zijn uitgedacht voor een min of meer verre toekomst; ze zijn gebaseerd op technologieën die nog niet bestaan. Als die bestonden zaten we in de toekomst en niet in het nu. Maar dat hoeft geen probleem te zijn. Elke grote omschakeling van onze levenswijze verliep en verloopt immers over technologische vooruitgang die ons in staat stelde de meest lastige taken aan te pakken. Ook de toekomst zal steunen op een hele resem van technologische ontdekkingen die er nog moeten komen.”Uw nieuwe manier van ontwerpen en bouwen noemt u Archiborescence. Een eerste stad met die naam verscheen al in 1980 in de strip Carapaces die u samen met uw broer François maakte. Wat is Archiborescence?“In die strip doemt inderdaad een stad op die ontworpen is volgens de principes van zelfbedruipende, duurzame ontwikkeling. Ik noemdehet ‘Nuevo Pueblo’, want een deel van de inspiratie was gebaseerd op de technieken die de Amerikaanse indianen gebruikten: een schikking van de gebouwen in functie van de stand van de zon aan de hemel. De term ‘Archiborescence’ kwam later, toen ik begon na te denken over het gebruik van levende materialen om mensen in te laten wonen. Omdat er toen geen enkel woord voorhanden was voor zo’n concept, maakte ik een neologisme uit ‘architectuur’ en ‘arborescence’(boomstructuur, GDW).”Nog zo’n vreemde term. Uw utopische visie zou gebaseerd zijn op biomimetica? Wat is dat?“(mijmerend) Goh, ik hoor steeds spreken over een utopie, maar laat ik je meegeven dat voor mij een utopie simpelweg de verkenning is van een mogelijkheid die nog niet uitgetest is. Maar goed… Biomimetica is een nieuwe, erg beloftevolle wetenschap die probeert om alles te gebruiken wat de ‘levende wereld’ - onze natuur, dus - gedurende miljarden jaren uitgeprobeerd heeft. Het gaat om werkingsmanieren die duurzaam zijn zonder afval, vervuiling of verstoring van andere levenswijzen die eraan gelinkt zijn. Al de voorstellen van ‘vegetal cities’ die in mijn expositie voorgesteld worden, vertrekken van die modellen.”Glazenmakers zouden een meer dan drukke job hebben in uw toekomst, valt me op.“In mijn steden tref je inderdaad veel glas aan, maar het gaat hier om bioglas of biotextiel waarvan men de productiemanieren vandaag de dag uittest. Er kan nog grote vooruitgang worden geboekt om dit soort materialen zowel isolerend te maken als ze toe te laten om zonne-energie op te nemen en die om te vormen tot elektriciteit of warmte.”Duurzame steden als die in Vegetal City kan je verwezenlijken voor een veel lagere kostprijs dan onze huidige steden. Maar dat kan alleen, zegt u, mits we voldoende ruimte bieden aan het openbaar vervoer. Hoezo?“De Franse stadsontwikkelaar Jean-Louis Maupu heeft ooit aangetoond dat een systeem van openbaar vervoer, opgezet in een zogenaamd honing-raatpatroon, een stad rationeler en leefbaarder zou kunnen maken dan dat nu het geval is. Zulke tekeningen of ideeën vind je ook op de expo terug. Ik moet eerlijk bekennen dat ik verbouwereerd ben over de manier waarop onze samenleving heeft gekozen voor de momenteel gangbare transportsystemen in de stad, en dat die ondanks hun fouten en beperkingen zijn uitgegroeid tot de standaardmanier om je te verplaatsen. We leven echt in de veronderstelling dat dat idee de maatstaf is. (haalt schouders op) Het kan anders. In La ville creuse(De holle stad) wordt het privétransport bijvoorbeeld tot een minimum herleid. Bedoeling is om op die manier alle ruimte te vrijwaren voor het openbaar vervoer. Het is zo opgesteld dat de zin om een privétransportvoertuig te gebruiken aan je voorbijgaat. Zoiets schept uiteraard mogelijkheden.”Waarom zien we dan niet meer van dit soort steden opduiken?“Wel, in verscheidene Nederlandse en Duitse steden zijn dit soort ideeën of veranderingen al aan de gang. Het gaat traag, dat wel, maar toch merk ik dat deze denkwijze zich aan het concretiseren is.”Misschien wel één van de meest tot de verbeelding sprekende van uw Vegetal City-steden is ‘De stad van de boomwoningen’. Is zoiets überhaupt mogelijk?“De stad van de boomwoningen heeft een structuur als die van een boom zelf. In één zo’n boom tref je verschillende woonsten aan. Dat heeft zo zijn voordelen. De boom vormt een constructie die tegen een flink stootje kan, en ze groeit door exclusief gebruik te maken van onder meer zonne-energie en regenwater. Het resultaat is een van de mooiste structuren die de mens zich kan inbeelden. Daarenboven vormt elke levende boom een oplossing voor de klimaatopwarming door de absorptie van CO2.Nu, opnieuw: ik werk met technieken die nog niet voorhanden zijn. Anno 2009 hebben we helaas geen oplossingen voor heel wat technische problemen die boomwoningen met zich meebrengen. Om dat probleem snel weg te werken zou het ideaal zijn als we konden beschikken over voldoende financiële middelen en wetenschappers. Dat moet ons in staat stellen alle constructiemogelijkheden van dit edele materiaal uit te proberen.En waarom niet, eigenlijk?! In 1960 was het sturen van een raket naar de maan een zotte utopie. Maar zodra de mens besloot om er een prioriteit van te maken en de technische, financiële en intellectuele middelen daartoe ter beschikking te stellen, werd dat zelfs in een korte tijdspanne een succes. Waarom zou hetzelfde niet gelden voor boomwoningen!?”In de jaren zeventig was u één van de eerste Europese architecten die energie-onafhankelijke huizen bouwde, zoals het Orejona-huis. “Toen het Orejona-huis gebouwd werd, sprak men van een innoverend project. Het won verschillende architectuurprijzen en werd gepubliceerd in tijdschriften en boeken over de hele wereld. Het kwam natuurlijk ook op een goed moment: de oliecrisis was in volle gang. Toen die zichzelf oploste kwam het huis, en de drang of interesse om zulke energie-onafhankelijke huizen te bouwen, echter snel weer in de vergetelheid. Niettemin was er nadien toch een sterke evolutie in de technieken voor het maken van ecologische en/of energiezuinige huizen. De ingewikkelde systemen van het Orejano-huis, zie je nu ook vaker terug. Er is een platform ontstaan waarop architecten kunnen werken en de vraag ernaar wordt groter. De noodzaak van dergelijke huizen dringt door.”Op uw expositie haalt u ook onder meer de Unesco aan, die het ergste denkt over de volgende eeuw als we tenminste niet drastisch onze attitude veranderen. Kan dat? Zowel burgers als politici zijn niet geneigd drastische conclusies of oplossingen te formuleren of te concretiseren.“U hebt gelijk. Zolang die pessimistische voorspellingen van wetenschappers enkel alarmerende rapporten blijven, is er weinig kans dat er radicale veranderingen komen. Verandering komt er pas wanneer we zelf op directe wijze geconfronteerd worden met de gevolgen van onze daden. Wanneer onze reserves aan fossiele brandstoffen uitgeput zijn, bijvoorbeeld. Dan zal het plots een prioriteit worden.”Zijn er landen die openstaan voor de utopische visie die u voorstelt?“Hmm. Je bewust worden van het belang om radicaal te kiezen voor écht duurzame oplossingen, is geen zaak van een land maar van individuen of groeperingen die in steeds grotere getale gesensibiliseerd worden voor deze problematiek. Het gaat om mensen die bewust nadenken hoe ze een alternatief kunnen bieden voor onze huidige slecht aan-gepaste manier van leven. Hoe landen daar-op reageren heeft dus in eerste instantie met de attitude en noden van hun bevolking te maken.”Twee van de steden die zijn uitgeroepen tot meest leefbare ter wereld zijn Calgary en Vancouver. Toch vind je er nergens uw ideeën terug.“Die steden hebben onlangs gekozen voor meer ecologische ontwikkelingen. Dat klinkt goed, maar ze bevinden zich in de realiteit van nu en zijn daardoor dus beperkt in hun mogelijkheden. De oplossingen die ik bied in Vegetal City, zijn oplossingen op een veel langere termijn. Ze zijn gebaseerd op biologische ontwikkelingen die men in de toekomst hopelijk kan realiseren.”Nog een slotvraag: volgt u wat er in Antwerpen dreigt te gebeuren met de Lange Wapperbrug? Past zoiets in uw filosofie of ideologie?“(voorzichtig) Het project Lange Wapper past binnen de huidige logica van een stad in expansie waar de productie en consumptie alsmaar stijgt. Ik zou zo een stad eerder op een draaglijke manier trachten in te krimpen, en op een meer gematigde manier gebruik maken van de beschikbare bronnen en middelen. Enkel op die manier creëer je een toekomst die conform is aan de noden van de bevolking. Of dat nu in Antwerpen, dan wel in Vancouver of ergens anders is. Ik vrees dat we misschien wel vergeten zijn dat we in eerste instantie biologische wezens zijn die een planeet bewonen die zelf leeft.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234