Woensdag 12/05/2021

De visie van Jean Leering

Ex-directeur van het Van Abbemuseum toont zijn beleid

Eindhoven

Van onze medewerker

Luc Lambrecht

Met vier opeenvolgende directeurs met visie groeide het Van Abbemuseum in Eindhoven (opgericht in 1936) uit tot een museum met een van de beste collecties ter wereld. Na de boeiende presentaties van huidig directeur Jan Debbaut en Rudi Fuchs is het nu de beurt aan Jean Leering. Hij leidde het museum in de woelige periode van 1964 tot 1973.

Leering (1934) zal bekend blijven om zijn controversiële standpunten over de maatschappelijke rol van het museum. De legendarische tentoonstelling De straat - vorm van samenleven in 1972 betekende ook het einde voor Leering in Eindhoven, waarna hij directeur werd van het Tropenmuseum in Amsterdam. De straat was radicaal. Leering confronteerde de bezoeker van het zogenaamde neutrale, waardevrije museum met zijn verantwoordelijkheid om een mening te vormen over 'de eigen-tijd-in-wording'. De sociologische noot in dit expoproject lag wellicht in het verlengde van wat het toenmalige vormingstheater beoogde. "Het is niet meer voldoende dat het museum een forum is voor de eigentijdse kunst, het moet de sociale relevantie van de kunst duidelijk maken", aldus Leering.

Op de tentoonstelling die Leering nu zelf in het oude Van Abbemuseum samenstelde blijkt dat de man een neus had voor kunstenaars met een uitgesproken mening over de samenleving. Centraal in de expositie staat de beroemde El Lissitzky-verzameling als een teken van de verloren hoop om via een andere beeldtaal gestalte te geven aan een maatschappelijk utopisch ideaal. In de Prounenraum (1923) van El Lissitzky (1890-1941) zijn elementaire vormen zoals lijnen, vlakken, kubussen en bollen op de wanden en zelfs op de vloer van een kleine gesloten ruimte gemonteerd, waardoor de toeschouwer de interactie haast lijfelijk ondergaat. De Prounenraum wordt omringd met prachtige constructivistische tekeningen, die voortkomen uit Lissitzky's ontmoeting met Kasimir Malevitch. In feite lag een tentoonstelling zoals De straat in het verlengde van Leerings aankoop van Lissitzky's werk. Het engagement in De straat was echter al te nadrukkelijk aanwezig, zodat de kunst verdween of in elk geval ondergeschikt werd aan een sociologische discussie over de straat als microwereld.

Leering vertoonde een grote voorliefde voor abstracte kunst en architectuur die op een ideologisch wereldbeeld steunde. Van Theo van Doesburg (1883-1931) is een betreedbare maquette te zien van de beroemde feestzaal L'aubette (1928) in Straatsburg, waarin de principes van De Stijl ruimtelijk werden geïntegreerd. Ook zijn bevallige Bloemenkamer (1925) en een ontwerp voor het Monument voor Leeuwarden (1917-18) getuigen van het streven om een vernieuwend signaal te geven aan een gemeenschap en haar collectief geheugen.

Uit dezelfde periode is de beroemde Licht-Raum Modulator van de Hongaar Moholy-Nagy, die in de jaren twintig professor was aan het Bauhaus in Weimar. De lichtmachine draait om haar as en bestaat uit abstracte figuren en materialen van glas, glanzend metaal en spiegel. Ze wordt belicht met spots, zodat in het zaaltje in Eindhoven flitsende reflecties en onbestemd mooie schaduwen te zien zijn. Dit werk van Moholy-Nagy, dat wordt geflankeerd door een reeks van zijn bekende fotogrammen, vormt het bruggetje naar recenter werk, zoals de mobiele assemblage Char M.K. (1967) van Tinguely en de experimenten van Duitse Zero Beweging uit het begin van de jaren zestig. Met eenvoudige middelen, zoals spijkers op een drager, insinueren Zero-kunstenaars licht en beweging. Otto Piene schreef ooit: "Het licht is de eerste voorwaarde voor alle zichtbaarheid. Het licht is de sfeer van de kleur. Het licht is het levenselement zowel voor de mens als voor het schilderij." Werken van Piene, Günther Uecker en Heinz Mack worden in Eindhoven prachtig gecombineerd met historische werken van onder anderen Lucio Fontana en de Nederlander Jan Schoonhoven.

De onderschatte Schoonhoven was een kunstenaar van het stille gebaar; met schaarse middelen zoals papier-maché en witte latex maakte hij werk waarin het strakke rastermotief zorgt voor de fragiele nuances met licht en schaduw. De Achromes of kleurloze witte velden van de Italiaan Piero Manzoni sluiten daar mooi bij aan.

Jean Leering had een boon voor de Amerikaanse minimale beeldhouw- en schilderkunst. Schitterende vroege werken van Donald Judd, Ellsworth Kelly, Larry Poons, Morris Louis, Bruce Naumann, Robert Morris en Frank Stella geven een indringend beeld van de toenmalige invloed uit Amerika. Ook de non-figuratief werkende Europese kunstenaars kregen een plaatsje onder de zon in Eindhoven. Van de Fransman François Morellet is een schitterende rode neoninstallatie te zien en van de Nederlander Jan van Munster Geperst licht uit 1971: twee tegen elkaar geklonken metalen platen waartussen het licht 'piept' van een gevangen lamp.

'De keuze van Jean Leering' is een schitterende tentoonstelling van een geëngageerd directeur, met zowel aandacht voor de artistieke waarde van het autonome kunstwerk als voor de maatschappelijke relevantie van het werk. Hiervan getuigt ook de aankoop in 1971 van Joseph Beuys' Voglie vedere i miei montagne, waarin de typische symboolgeladen materialen zoals vilt en koper voorkomen maar dat ook een indringend appèl aan de vrede is. Op een geweer is met krijt het woord 'denken' aangebracht.

De Verzameling, Deel III: de keuze van Jean Leering: tot 31 oktober (11 tot 17 uur, maandag gesloten) in het oude Stedelijk van Abbemuseum, Bilderdijklaan in Eindhoven. Tel. (0031-40) 275.52.75.

'Het museum moet de sociale relevantie van de kunst duidelijk maken'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234