Zaterdag 22/01/2022

De virtuele staat van de Koerden

'Med-TV heeft een revolutie veroorzaakt. Voortaan is iedere Koerd een journalist'

Erik Raspoet / Foto's Dieter TelemansMed-TV, een omroep in ballingschap

Eeuwenlang werden ze door vijandige staatsgrenzen verdeeld. Koerden uit Turkije, Irak, Iran en Syrië, ze spraken elkaars taal niet, ze kenden elkaars lot niet. Meer dan ooit lijkt een eengemaakte staat een onbereikbare droom. Dus trokken de Koerden de ruimte in om de grenzen te slopen. Achttien uur per dag koesteren miljoenen Koerden hetzelfde televisiescherm: Med-TV, de satellietzender die opereert vanuit Denderleeuw. De arrestatie van PKK-leider Öcalan is er nog niet verteerd maar het moreel blijft overeind. Een dagje rondlopen in deze toren van Babel leverde verrassende ontdekkingen op. Ook Assyrische nieuwslezers hebben last van schermbekendheid.

Ik voel me als een gast die per abuis op het verkeerde trouwfeest is beland. Daar sta ik dan met mijn notitieboekje. Sorry, niet storen, no time, straks misschien, de journalisten van Med-TV hebben geen tijd voor een collegiale babbel. Ze ratelen verwoed op hun klavieren, enkelen staren somber naar de batterij monitoren die constant beelden en informatie uitbraken. In Stockholm trekken boze Koerden met vlaggen en spandoeken door de straten. Voor gewone zenders is dit allang geen nieuws meer, maar bij Med-TV worden deze beelden van zes uur 's morgens tot middernacht gerecycled. Tien dagen na datum blijft de arrestatie van PKK-leider Abdullah Öcalan bij de Koerdische satellietzender nazinderen.

Ook Osman Kili vergaapt zich in de newsroom aan de rechtstreekse beelden uit Scandinavië. Maatpak, stropdas, horloge met gouden band, hij heeft meer weg van een zakenman dan van een journalist. Hij overhandigt zijn kaartje: directeur van Rainbow TV, een Koerdisch productiehuis dat programma's toelevert voor Med-TV. Zo'n titel laat een drukke agenda vermoeden maar wonder boven wonder heeft Osman wel tijd om te praten. "De Koerden worden eens te meer als relschoppers gebrandmerkt", foetert hij. "Ze dreigen met sancties als we ons niet koest houden. Dat Turkije ondertussen naar hartenlust de mensenrechten schendt, dat heeft blijkbaar geen belang. Of toch, Europa heeft Ankara beleefd verzocht Öcalan een eerlijk proces te geven. Beleefd verzocht, dat zal indruk maken op de Turken! Geen wonder dat veel Koerden hun geloof in het Westen hebben verloren. Wij worden aan twee kanten tegelijk genaaid."

Osman Kili is een ondernemer met een ideaal: hij heeft een loopbaan in de Nederlandse ambtenarij opgeofferd om zich voltijds aan de allereerste Koerdische satellietzender te wijden. Een riskante carrièrezet, al was het maar omdat Turkije er alles aan doet om Med-TV uit de ether te plukken. Niet toevallig heeft de zender in zijn vierjarig bestaan al een hele reeks satellietpartners versleten. Turkse druk was telkens het motief om het contract met de Koerdische klant te annuleren. Ook minder subtiele middelen zijn goed. Op geregelde tijdstippen wordt het signaal van Med-TV door een piraat gestoord. Wereldwijde consternatie is telkens het gevolg, want Med-TV claimt tien tot vijftien miljoen verstokte kijkers, verspreid over zeventig landen. Satellietverbindingen storen is geen kinderspel, experts schatten de kosten van zo'n operatie op 50 miljoen frank. Bij Med-TV zijn ze ervan overtuigd dat de Turken technische bijstand krijgen: de stoorzender zou vanuit een Navo-basis in Turkije opereren.

Speculatie of niet, feit is dat Navo-lidstaten niet ongevoelig zijn voor de druk van hun Turkse bondgenoot. Dat bleek onder meer toen op 19 september 1996 zo'n tweehonderd tot de tanden gewapende rijkswachters de studio's in Denderleeuw bestormden. Alle aanwezigen werden voor verhoor meegenomen, vijf kaderleden werden gearresteerd, peperdure apparatuur en beeldmateriaal werd in beslag genomen. Witwassen van drugsgeld, afpersing, valsheid in geschrifte, bendevorming, de lijst met beschuldigingen was indrukwekkend. Toch sleept het gerechtelijk onderzoek nog steeds aan. Of er ooit een proces komt, is niet zeker. Nog minder duidelijk is of de ware toedracht van de operatie Spoetnik ooit aan het licht zal komen. Twee maanden voor de inval reisde de toenmalige rijkswachtbaas Willy De Ridder naar Ankara voor een werkbezoek aan zijn Turkse collega's. Werd de operatie Spoetnik toen in de steigers gezet? De Koerden hechten weinig geloof aan de hardnekkige ontkenning door rijkswacht en Binnenlandse Zaken.

Med-TV is een heuse multinational, met hoofdzetel in Londen. De meeste programma's worden in de Globe Studios in Denderleeuw opgenomen, maar er zijn ook faciliteiten in Keulen, Stockholm en Moskou. De uitzendvergunning komt van de Britse Independent Television Commission (ITC) die over de onpartijdigheid van de programma's waakt. Dat is meteen de achilleshiel van de hele constructie. ITC ontvangt vanuit Turkije klacht op klacht. Voorlopig zonder gevolg, maar bij Med-TV houden ze hun hart vast voor de spreekwoordelijke druppel.

Het was dus wel even schrikken toen de Belgische minister van Binnenlandse Zaken Luc Van den Bossche de zender vorige week op het matje riep. Aanleiding was de door Med-TV uitgezonden oproep van twee PKK-leiders om Turkse politiemannen en ambtenaren aan te vallen. Volgens Ankara het zoveelste bewijs dat de Med-TV de spreekbuis is van de PKK. "Onzin", fulmineert Osman. "Wij laten alle strekkingen aan het woord. Gisteren was er een rechtstreekse uitzending van het Koerdisch parlement in ballingschap. Acht verschillende partijen kwamen aan het woord. Waarom schrijven jullie daar niks over? Natuurlijk komt de PKK vaak aan bod, dat is nu eenmaal de motor van het Koerdisch reveil. Trouwens, waarom worden precies wij altijd van partijdigheid beschuldigd? Turkse omroepen spuien via de kabel constant desinformatie over de Koerdische zaak. Daarom is Med-TV zo belangrijk: wij proberen de manipulatie en leugens te ontmaskeren."

Klokslag twaalf, overal weerklinkt dezelfde riedel. De componist van de nieuwsdeun is duidelijk een fan van CNN. Ook de looks van de presentatrice beantwoorden aan de Amerikaanse clichés. Med-TV ontkent formeel alle banden met de PKK, maar één eigenschap heeft de zender met de bevrijdingsbeweging gemeen. Van hoog tot laag spelen vrouwen een sleutelrol, een gegeven dat haaks staat op het rollenpatroon in het Koerdische hinterland. Het journaal oogt best eigentijds, behalve de Koerdische kwestie passeren hete hangijzers als Kosovo en Palestina de revue. Wordt het beeldmateriaal hoofdzakelijk bij Reuters gekocht, voor duiding is Med-TV volledig zelfbedruipend. Via telefoon en fax houdt de redactie voeling met een uitgebreid netwerk van informanten. Zelfs Turkse journalisten zouden informatie doorspelen die ze via reguliere kanalen niet kwijt kunnen. "Med-TV heeft een revolutie veroorzaakt", zegt Osman. "Voortaan is iedere Koerd een journalist. Bij de minste onraad in hun buurt grijpen ze de telefoon. Vandaar de paranoïde houding van Turkije: door de schuld van Med-TV kunnen ze hun misdaden niet langer in de doofpot steken."

Abdullah Öcalan zal nog geruime tijd het nieuwsaanbod domineren. Toch worden de schijnwerpers niet alleen op Turkije gericht. Iedereen kent onderhand het verhaal van de 26 miljoen Koerden, het grootste volk ter wereld zonder onafhankelijk land. Een eengemaakte staat lijkt meer dan ooit een onbereikbare droom. Maar dankzij Med-TV hebben de Koerden alvast een virtueel thuisland zonder grenzen gecreëerd. Koerden in Turkije, Irak, Iran en Syrië zowel als emigranten uit de diaspora richten hun schotelantennes massaal op Med-TV. Ongetwijfeld hebben de uitzendingen een natievormend effect. Kurmandji, Sorani, Zazaki, Koerden uit diverse windstreken leren mondjesmaat elkaars dialect. Med-TV is trouwens een toren van Babel, want behalve drie Koerdische dialecten wordt er ook in het Turks, Arabisch en Engels uitgezonden. Dezelfde verscheidenheid kenmerkt de tweehonderd werknemers en tientallen losse medewerkers die de omroep in ballingschap gestalte geven. Niet zelden komt er Turks, Engels of Duits aan te pas om een gesprek tussen Koerden te doen vlotten.

Bij een van de vijftig vaste journalisten ondervind ik geen enkele taalbarrière. Chris Den Hond werkt als een bezetene aan het internationaal persoverzicht. De tijd dringt, want over een half uur moet hij met een cameraploeg naar een persconferentie in Parijs. "Van France Liberté", preciseert de 37-jarige Vlaming. "De beweging van Danielle Mitterrand organiseert zaterdag een betoging om de laffe houding van Europa in de zaak-Öcalan aan te klagen. Het wordt hollen, want het verslag wordt nog vanavond gemonteerd en uitgezonden. Dit is geen kantoorbaan, we kloppen vaak dagen van acht uur 's ochtends tot middernacht. Zeker nu, met al die betogingen, is het hectisch. Vele manifestaties worden niet eens aangekondigd. Vandaag zijn ze in Stockholm en Straatsburg bezig, morgen kan het weer Berlijn en Amsterdam zijn." Chris is een echte militant. De trotskistische SAP, solidariteit met Nicaragua, hij had al vele waters doorgezwommen voor hij zich op de Koerdische zaak stortte. "In 1995 was ik in Diyarbakir", zegt hij. "Daar zijn mijn ogen opengegaan. Dit kan niet, dacht ik, we moeten iets doen aan de repressie. Werken voor Med-TV leek mij de beste manier om de Koerden te helpen."

De Nederlandse Katy Rijnders heeft andere motieven. Ze is met met een Koerd uit Genk getrouwd. "Maar die heeft er niks mee te maken", zegt ze. "Mijn man interesseert zich hoegenaamd niet voor de Koerdische strijd, hij spreekt zelfs geen Koerdisch meer, zoals velen uit de diaspora. Nee, ik ben er ingerold via mijn schoonbroer, die een van de oprichters van Med-TV was. Hij vroeg me om te helpen met de contracten. Waarom niet, dacht ik, ik was pas afgestudeerd." En zo werd Katy bedrijfsjuriste bij de NV Roj, de belangrijkste productiemaatschappij van de Koerdische zender.

Voorbijgangers zullen in Denderleeuw tevergeefs naar het groen-rode logo speuren, de studio's worden officieel niet door Med-TV maar door Roj gehuurd. Uiteraard zijn beide bedrijven twee handen op één buik, de juridische opsplitsing is een voorzorgsmaatregel. Krijgt Med-TV in Londen problemen, dan blijf Roj buiten schot en vice versa. Sores liggen altijd op de loer, daar kan Katy onderhand van meespreken. "De operatie Spoetnik sloeg alles", zegt ze. "Onvoorstelbaar hoe brutaal de rijkswacht tekeerging, ze behandelden ons echt als terroristen. We boden hen een loper aan maar ze verkozen de deuren in te stampen. Iedereen werd in de boeien geslagen, we werden afgevoerd en gefotografeerd. Ik moest zo'n bord met mijn naam vasthouden, net als in de usual suspects."

Katy deed een verrassende ontdekking: Koerdisch televisiestations blijken voor jonge bedrijfsjuristen een ideale opstap naar een bliksemcarrière. "Ik krijg aanbiedingen uit de privé-sector", grinnikt ze. "Blijkbaar wordt mijn ervaring bij Roj sterk gewaardeerd. Vanwege mijn permanente crisisbestendigheid allicht." Ze denkt er niet aan haar Koerdische collega's in de steek te laten. "Nochtans ben ik helemaal niet als idealiste begonnen", zegt ze. "Natuurlijk wist ik van de Koerdische onderdrukking, maar ik bekeek het allemaal van op een afstand. Door hier te werken werd ik met de neus op de feiten gedrukt. Dan zit je in de kantine rechtover een meisje met een lamme arm. Wat sneu, denk je, ze is gehandicapt. Tot je ontdekt dat ze in Turkije werd gefolterd. Een andere journalist zit in een rolstoel, hij werd door de politie in de rug geschoten. Weet je, de Koerden zijn sterk verdeeld, lang niet iedereen staat achter Öcalan. Ook in dit huis wordt fanatiek gediscussieerd, soms vliegen ze elkaar letterlijk naar de keel. Maar na de arrestatie van Öcalan heerste bij iedereen dezelfde verslagenheid. Ook ik was sterk onder de indruk. De krachten die werden gemobiliseerd om Öcalan te pakken, dat stemt tot nadenken. De Koerden hebben machtige vijanden."

Televisie maken in een miljardenzaak, zeker als er satellietverbindingen aan te pas komen. Over de oorsprong van het nodige geld bestaan twee versies. Afkomstig van afpersing en drugshandel, beweren de Turkse autoriteiten. Vrijwillige schenkingen aan de Kurdish Trust Foundation, aldus Med-TV. "Die donaties lopen als een trein", zegt Katy. "Vele Koerden staan met plezier een substantieel deel van hun inkomen af. Neem nu mijn eigen schoonfamilie. De drie broers van mijn man schenken jaarlijks 20.000 frank. Een flink bedrag, en toch worden ze voor gierigaards uitgescholden. Mijn schoonzus geeft ieder jaar minstens 100.000 frank." Toch heeft Med-TV het niet breed, zo blijkt tijdens een wandeling door de verlaten studio's. De set van het praatprogramma oogt ronduit schraal, voor het dagelijkse kinderuurtje werd een Hans-en-Grietje-huisje opgetimmerd. Baxe Zaroken, gepresenteerd door een als haas verklede gastvrouw, is bij het jonge volkje razend populair. Sprookjes en liedjes in eigen taal op de buis, voor vele Koerdische kinderen is het een primeur.

Med-TV is meer dan een nieuwszender. Debatten, uitzendingen voor vrouwen, documentaires, schooltelevisie, de hele programmatie verraadt de ambitie om het Koerdische volk uit zijn onwetendheid en isolement te verlossen. Een verrassende bijdrage wordt door Youssef Beth-Tura geleverd. De vijfentwintigjarige presentator kijkt professioneel in de afstandsbediende camera. Van zijn nieuwsoverzicht in het Aramees snap ik alleen de woorden Van den Bossche en Brussel. Youssef is geen Koerd maar een Assyriër of - hij staat erop dat ik het noteer - een Suryoye, zoals ze in Turkije zeggen. Deze christelijke minderheid is de voorbije decennia massaal uit Turkije en Irak geëmigreerd. Youssef zelf verkaste zes jaar geleden naar Nederland. "Om aan de dienstplicht te ontsnappen", zegt hij. "Ik wilde niet tegen de PKK gaan vechten. Wij hebben veel sympathie voor de Koerdische bevrijdingsbeweging, want ook onze taal en cultuur worden onderdrukt. Officieel bestaat het Aramees niet, ik heb mijn moedertaal in een klooster leren schrijven."

Onderdrukking en assimilatie in verre asiellanden dreigen deze bijbelse spraak fataal te worden. Misschien komt de redding van Med-TV, dat maandelijks vijftien uur in het Aramees uitzendt. Vast staat dat die hulp uit erg onverwachte hoek komt. "Vele Assyriërs snappen er niks van", zegt Youssef. "De Koerden zijn namelijk erfvijanden, onze gemeenschappelijke geschiedenis is met bloed doordrenkt. En wat gebeurt er nu: de allereerste satellietuitzendingen in het Aramees worden ons door een Koerdische zender aangeboden. Ik vind het fantastisch, we moeten de oude vetes begraven en samen voor onze rechten strijden. Jammer genoeg deelt niet iedereen die mening. Door mijn werk als presentator ben ik in de gemeenschap een bekend gezicht geworden. Welnu, soms zet ik een donkere bril op om anoniem te blijven. Het zou niet de eerste keer zijn dat ze mij voor verrader uitschelden."

De cafetaria is het kloppend hart van het omroepcentrum. De hele dag wordt er in kopjes thee geroerd, de tabakswolken trekken er nooit op. Ook hier hangen overal monitoren. Het lopende programma blinkt niet uit door flitsend camerawerk. Een man van middelbare leeftijd met bril die haast onbeweeglijk tegen een blauwe achtergrond zit, meer kan ik er niet van maken. Sefkan Özkul daarentegen spitst de oren. "Een rechtstreekse talkshow", legt hij uit. "Koerden uit de hele wereld bellen op. Natuurlijk hebben ze het over Öcalan. De algemene teneur is duidelijk. Vroeger was Öcalan alleen maar het boegbeeld van de PKK maar vanaf heden wordt hij door alle Koerden als nationale leider aanvaard. Heb je de beelden dan niet gezien? Zelfs in Iran komen ze massaal op straat om hem te steunen."

Sefkan, een erkend politiek vluchteling uit Turks Koerdistan, ging zonder enige ervaring als regisseur aan de slag. Dan is zijn Iraakse collega Saman Sabunchi haast een oude rot, hij heeft op een blauwe maandag voor de PUK-zender in Sulaimanyah gewerkt. Let op het causaal verband in zijn uitleg. "Ik heb vroeger trompet gespeeld", zegt hij. "Daarom werd ik tot specialist muziekprogramma's gebombardeerd. Zal ik je mijn videoclips laten zien?"

Amateurisme? "Oordeel maar niet te snel", zegt Jo Cooper, een Britse televisiespecialist die de interne opleiding verzorgt. "Het is hier natuurlijk de BBC niet. Maar ik heb veel in het Midden-Oosten gewerkt. Geloof me, vergeleken met Arabische en Turkse zenders komt Med-TV erg professioneel voor de dag." Professioneel maar niet commercieel. Experimenten met reclamespots werden gauw afgeblazen. "Het waren vooral voedingszaken en restaurants die adverteerden", vertelt Jo. "In Europa nam niemand aanstoot, maar in Koerdistan vielen de beelden van uitpuilende rekken en vette kebabs in verkeerde aarde. Het contrast met de eigen leefwereld was te groot. Want vergis je niet, veel van onze kijkers zijn straatarm. Ik heb zelf nog reportages gedraaid in de Koerdische sloppenwijken van Istanbul. Fatsoenlijk eten was er niet, maar iedereen had wel zijn schotelantenne."

Wat nog maar eens illustreert hoe belangrijk Med-TV voor veel Koerden is. Osman Kili doet er haast lyrisch over. "Vroeger dachten de Koerden dat ze niks konden", zegt hij. "We stonden immers als een achterlijk volk bekend. Dankzij Med-TV ontdekken we dat er ook hooggekwalificeerde Koerden bestaan. Intellectuelen uit de diaspora nemen spontaan contact op. Professoren uit Canada, dokters uit Verenigde Staten, velen hebben hun Koerdische roots herontdekt door naar Med-TV te kijken. Vorig jaar kwam hier een Koerd uit Kazachstan binnenwaaien. Hij had als regisseur een belangrijke prijs gewonnen. Wel, die jongen kwam zijn bekroonde film presenteren. Alstublieft, helemaal in het Koerdisch gedubd. Vijfendertigduizend dollar had het zaakje hem gekost, helemaal uit eigen zak betaald. Zulke initiatieven zijn een hart onder de riem. Med-TV is de hoop van het Koerdische volk."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234