Zondag 31/05/2020

De vijftig sluiers van Suzanna

'Al wenende heb ik Suzanna genomen...Toen ik mijn kamer binnentrad en naakt stond in de duisternis, voelde ik hoe Suzanna het bed opsloeg: de warmte van haar lichaam geurde mij tegen. Zachtjes trok zij mij neer.' Het is maar één van de vele aangebrande passages die 50 jaar geleden pastoor Baers, de man van de kerkelijke index, in woede deden ontsteken. Marnix Gijsen, auteur van deze vunzigheid, kreeg de prozaprijs van de provincie Antwerpen niet, waarop als reactie de Arkprijs van het Vrije Woord ontstond, die nu al 50 jaar lang kritische denkers bekroont. Dat was gisteren aanleiding tot een huldeboek en een terugblik in de Antwerpse galerij de Zwarte Panter.

In den beginne was er... het woord. "Maar het woord in de jaren '50 toen de Arkprijs ontstond, was niet vrij", zegt Lukas De Vos, journalist bij de VRT en ondervoorzitter van het jarige Arkcomité. "Daar was het gevecht tussen de eerwaarde heer Baers en een gewaardeerd schrijver als Marnix Gijsen maar een voorbeeld van. Een kleine commissie had het boek van Marnix Gijsen genomineerd voor de prozaprijs van de provincie Antwerpen. Maar toen het verslag van de jury even later de algemene vergadering van de provincie passeerde, verhief pastoor Baers zijn stem. Baers was de man die boeken op de kerkelijke index kon zetten. En hij had Gijsens genomineerde werk, Het boek van Joachim van Babylon, een 1 gegeven, waarschijnlijk nog met een ster erbij. Dat betekent verboden lectuur, een gevaar voor uw geestelijke gezondheid. Zo'n vunzig boek nog een prijs geven ook, daar moest hij een stokje voor steken."

En dat is E. H. J. Baers gelukt. "We zouden hem nog dankbaar moeten zijn, ja", lacht De Vos. "Maar of dat nu met de vunzigheid van het boek in kwestie heeft te maken... Een andere vooraanstaande katholiek, pastoor Westerlinck, op dat moment verbonden aan de universiteit van Leuven, vond de porties erotiek wel van het goede te veel, maar herkende de bittere strijd, het worstelen tussen ideaal en menselijkheid die aan basis van het boek ligt. Want de Joachim in het boek van Gijsen is geïnspireerd op het bijbelverhaal, maar Gijsen laat zijn Joachim het geloof, en elk geloof in een absoluut ideaal in twijfel trekken. Hoe overleeft een mens zijn idealen, dat is Gijsens vraag, en het is geen toeval dat deze vraag aan de oorsprong ligt van de Arkprijs. Want die strijd, en degenen die de moed hebben om die strijd te vechten, die bekronen wij met de Arkprijs, en dat nu al 50 jaar lang."

Al kunnen alle winnaars van de Ark van Hugo Claus tot Tom Lanoye, zich best maar niet te veel inspireren op de levensloop van Joachim. In het boek van Gijsen begint alles met een ideale vrouw, Suzanna. En een imperfecte man, Joachim, die haar bedriegt, autobiografisch geïnspireerd op het leven van Gijsen, wat het boek voor Baers alleen maar vreselijker maakte. "Suzanna is de ongenaakbare, ideale vrouw. Goed voor droombeelden, maar onmogelijk om mee te leven", zegt De Vos. Joachim, haar man, twijfelt en lijdt aan zijn menselijkheid, ja, hij heeft een slippertje gemaakt, een dochter gekregen bij een andere vrouw, maar toch houdt hij van Suzanna.

"Hij heeft het moeilijk met de religieuze principes van de gemeenschap waarin hij leeft. Want wanneer Suzanna naakt gaat baden, begluren oude vieze mannetjes, de rabbijnen die jaloers zijn op Joachim, haar vanuit de bosjes. En later zeggen ze dat het de schuld van Suzanna is die hen verleid heeft. Waarop Joachim zijn vrouw, die hij bedrogen heeft, maar graag ziet, moet verstoten volgens de wetten van het geloof. En dat wil hij niet. Hij vindt een leven volgens regels uit oude boekjes niet oké. Een leven waarbij je zelf de grenzen bepaalt, je eigen handleiding schrijft, is veel boeiender, maar moeilijker. Want er bestaat niet zoiets als één waarheid."

Al waren de de vaders van de Arkprijs, Herman Teirlinck en August Vermeylen, de socialistische visie erg toegewijd. En in de eerste dertig jaar van zijn bestaan varieerde de kleur van de laureaten van de Arkprijs wel eens van licht- tot donkerrood, denk maar aan laureaten als de Internationale Nieuwe Scène of De Morgen. "De Arkprijs was ook een kind van zijn tijd, voor de jaren tachtig was het landschap nog niet ontzuild, maar leefde nog de mentaliteit van ieder zijn vakbond en zijn prijs. De jury die de prijs uitdeelde bestond ook uit de redactie van het Nieuw Vlaams Tijdschrift (NVT), dat toen vooral literaire interesses had, wat in de bekroning van veel schrijvers en dichters weerspiegeld werd. Maar sinds de teloorgang van het NVT wordt de prijs uitgereikt door het onafhankelijke Arkcomité. Het woord kreeg toen pas echt vrije vleugels, en daar kon niemand meer naast kijken bij de bekroning van een CVP-figuur als Paula d'Hondt. Of bij de bekroning van plastische kunstenaars de laatste jaren, want je kunt ook denken in beelden."

Cartoonisten als ZAK en Gal en duiveltje-doet-al Pjeroo Roobjee hebben de laatste tien jaar de prijs gekregen. "Maar dat betekent niet dat we de mensen die in stilte denken, de dichters, vergeten. Denk maar aan Leonard Nolens of Stefan Hertmans. Maar ook wie opvalt door het gesproken woord of daden kan de Arkprijs binnenhalen. Neem nu Paula d'Hondt, die in 1992 de prijs kreeg voor haar inspanningen als koninklijk commissaris voor migrantenbeleid. Zij was een CVP-figuur die pleitte voor een beleid dat niet vanzelfsprekend was binnen het kader van haar partij. Integratie van migranten zag ze als inpassing, en multiculturaliteit als een uitzonderlijke toestand in België, en niet als een natuurlijke gegevenheid."

"De winnaars van het volgende jaar, de onderzoekers Blommaert en Verschueren, dachten daar radicaal anders over. Zij vonden dat multiculturaliteit een fundamenteel sociaal gegeven was, en totale integratie de uitzondering. Dat twee winnaars qua inhoud soms lijnrecht tegenover elkaar staan, maar qua integriteit en consequent strijden voor verdraagzaamheid elkaars evenknie zijn, bewijst dat de prijs van het Vrije Woord zijn naam waard is", vindt De Vos. "Wij bekronen mensen met een slecht karakter, maar met het hart op de juiste plaats. Ik denk dat we nu dichter dan ooit bij de oorspronkelijke geest van de prijs staan."

De laureaat van dit jaar was ZAK, en aan winnaars zal er de komende vijftig jaar geen gebrek zijn, want hoe te leven met Suzanna is een vraag waarop niemand ooit afdoende antwoord heeft gevonden. Er duiken steeds nieuwe problemen op, nieuwe idealen, de strijd is nooit gestreden. Maar om toekomstige winnaars van de Arkprijs toch een hart onder de riem te steken, even de aanmoedigende woorden aanhalen die Marnix Gijsen vijftig jaar geleden neergeschreven heeft: "Leer van uw eigen dwaasheden, maar denk nooit dat gij de waarheid vast hebt. Het is telkens een nieuwe leugen. Kies er, wat mij aangaat, de mooiste uit, de rijkste, de volste, en houd er u aan. En voor 't overige, zoek het kostbaarste kruid dat groeit op deze aarde: moed."

Een onberaamd verbond. Huldeboek ten ere van 50 jaar Arkprijs van het Vrije Woord, samengesteld door Lukas De Vos, uitgegeven bij Houtekiet.

Lukas De Vos: 'Wij bekronen mensen met een slecht karakter, maar met het hart op de juiste plaats'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234