Dinsdag 28/09/2021

De vierde conservatieve revolutie

Voor kandidaat Rick 'is contraceptie niet oké' en kan abortus nooit, zelfs niet als zijn dochter zwanger zou zijn geraakt na een verkrachting. Rivaal Ron vindt belastingen 'diefstal'. Kan het nog rechtser?

Nee, niemand kan beweren dat de Republikeinen die Barack Obama dit najaar uit het Witte Huis willen verjagen geen duidelijke standpunten hebben. Straffe standpunten ook, zeker gezien vanuit het zelf al flink naar rechts opgeschoven Europa. Maar de kandidaat-presidenten van de Grand Old Party kennen de peilingen die aangeven dat het kiesvolk in de VS zichzelf beschrijft als 'conservatief'. Dat daarenboven vier op de vijf Amerikanen zichzelf christen noemen, verklaart de veelvuldige aanwezigheid van het opperwezen in de politieke debatten. Die conservatieve, godvrezende Amerikanen worden op hun wenken bediend door ontelbare blogs, haatradioprogramma's van mensen als Rush Limbaugh en natuurlijk door Fox News, Rupert Murdochs cadeau voor de Amerikaanse televisiekijker dat zichzelf met durf en een onthutsende dosis cynisme aanprijst als "fair and balanced".

Gelukkig zijn er nog mensen die een wat redelijker alternatief bieden voor het gebral en gebrul van Bill O'Reilly of Sean Hannity. Jon Stewart bijvoorbeeld, met zijn The Daily Show. Of Thomas Frank, columnist voor Harper's Magazine en de Wall Street Journal en auteur van boeken als What's the Matter with America?, waarin hij zich ontpopt als een van de vurigste verdedigers van het progressieve gedachtegoed waar volgens de peilingen nog maar één op de vijf Amerikanen in gelooft.

Voor Frank spelen de hierboven geciteerde kandidaat-presidenten in op wat hij in zijn nieuwe boekPity the Billionaire de "vierde conservatieve revolte sinds de Tweede Wereldoorlog" noemt. In de sixties bracht de door de Vietnamoorlog en de flowerpower geïrriteerde silent majority Nixon aan de macht. De belastingrevoltes en de 'cultuuroorlogen' van de jaren tachtig leidden tot het Reagantijdperk en in het laatste decennium van de 20ste eeuw ging Newt Gingrich (nu naar eigen zeggen een "tamelijk onwetende" presidentskandidaat) met zijn contract with America Bill Clinton te lijf.

Maar ditmaal is er iets heel ongewoons aan de hand, want de huidige ruk naar rechts begon volgens de peilingen drie jaar geleden, na een periode van 'gematigde' dominantie, en volgde dus op de zwaarste economische crisis die het land sinds de jaren dertig meemaakt. Die vorige keer dat Wall Street ontelbare mensen tot de bedelstaf veroordeelde, leidde dat nog tot een niet onlogische progressieve backlash. Waarop president Roosevelt, na het lezen van Keynes, de economie stimuleerde, voor een sociaal vangnet zorgde en de banksector liet reguleren om een herhaling te voorkomen. Maar tegen het einde van de vorige eeuw was in Wall Street en in de politiek het geloof in de markten zo onaantastbaar geworden dat Keynes bij het groot vuil werd gezet en de vooroorlogse regulering zodanig werd uitgehold dat het casinokapitalisme ongehinderd kon bloeien. En we ondervinden allemaal waar dat toe heeft geleid.

En hoe reageerden miljoenen Amerikanen op die crisis? Woedend natuurlijk, of wat dacht u. Maar de wrevel, de dreiging met klassenstrijd migreerde van Wall Street naar Washington. Niet het dolgedraaide kapitalisme kreeg de schuld, maar wel de overheid die hoge belastingen heft, banken en bedrijven redde omdat ze too big to fail waren en daardoor in plaats van de gewone man de elites leek te steunen. "Wat ditmaal nieuw was", schrijft Frank, "was de glorificatie van het marktpopulisme, net op het moment dat bewezen was dat het vrijemarktdenken een frauduleuze filosofie is die ons ruïneerde." De Tea Party, die dat verzet symboliseerde en bundelde, mag dan nog niet de helft van de Republikeinse achterban vormen, ze houdt als drukkingsgroep sinds de Congresverkiezingen van 2010 conservatief Amerika stevig in haar greep met een explosieve mix van economische thema's en de traditionele strijdpunten uit de culture wars zoals abortus of holebi-huwelijk.

Maar Frank hekelt ook de Democraten omdat die zich te defensief gedroegen. En hij is niet mals voor Barack Obama. Nu klinken de citaten waarin de president wel erg veel respect toont voor de "slimme zakenlui" die JP Morgan en Goldman Sachs leiden en diens waarschuwing dat alleen zijn regering die Wall Street-kopstukken afschermde "tegen de hooivorken van de betogers" voor progressieve Amerikanen als vloeken in de kerk. Maar dat Obama veel aanhangers teleurstelde, heeft zeker evenveel te maken met hun onrealistisch hoge verwachtingen als met zijn beleid. Inderdaad, achteraf gezien had de reddingsoperatie van banken en bedrijven gekoppeld moeten zijn aan structurele hervormingen en reguleringen. Maar zonder de ingrepen die van Frank een onvoldoende krijgen, zou de recessie een Grote Depressie zijn geworden.

Pity the Billionaire is een nuttig boek, zeker ook voor Europeanen die met verbazing luisteren naar wat presidentskandidaten in Amerika allemaal uitkramen. Een boos boek ook, van een auteur die toch zo beschaafd is dat hij verontschuldigend schrijft dat "u het oneens kunt zijn met mijn taalgebruik".

Luidruchtige 'liberal'

Zo'n zin zal zijn geestverwant Michael Moore nooit over de lippen krijgen. Want die filmmaker-auteur blijft de luidruchtigste liberal, een man die trots beschrijft hoe hij "de meest gehate man in Amerika" werd toen hij zijn Oscar voor Bowling voor Columbine in ontvangst nam met een felle tirade tegen de Irakoorlog van George Bush, om vervolgens met 9/11 Fahrenheit nog wat zout in die wonde te strooien. Hij werd door Fox-televisiecommentatoren zelfs met de dood bedreigd en huurde uiteindelijk niet minder dan negen voormalige Navy Seals in als lijfwachten.

Met dat verhaal begint zijn nieuwe "anti-autobiografie" Here Comes Trouble. En die inleiding legt meteen de combinatie van zelfbeklag en borstgeklop bloot die ook mensen die zijn ideeën delen behoorlijk op de zenuwen kan werken. Maar Moore werd 57 jaar geleden nu eenmaal geboren met een (letterlijk) ongewoon groot hoofd en in het Engels staat big head ook voor 'dikke nek'.

Gelukkig zijn de meeste andere "korte verhalen over gebeurtenissen uit mijn leven" minder egotripperig. We lezen hoe deze katholieke arbeiderszoon opgroeide in Flint, in zijn jeugdjaren het bolwerk van wat toen 's werelds grootste en rijkste onderneming was: General Motors. Hoe de eigenwijze misdienaar die zelfs een jaartje seminarie liep een speechwedstrijd won, de jongste gekozen functionaris in de staat Michigan werd en een militante plaatselijke krant stichtte om met de documentaire Roger & Me, over wat GM in Flint en omstreken had aangericht, landelijk beroemd en berucht te worden.

Hoewel alle grote thema's uit zijn jeugdjaren, zoals de Vietnamoorlog en racisme, aan bod komen, zijn het toch vooral de persoonlijke herinneringen die bijblijven. De ontmoeting met Bobby Kennedy bijvoorbeeld, tijdens de reis die hij op zijn elfde naar Washington maakte met zijn bewonderde moeder - wier dood hij in een ander vignet pakkend beschrijft. Of zijn gesprek met de priester die als aalmoezenier de Enola Gay doopte voordat dit vliegtuig een atoombom dropte op Hiroshima. Maar als hij schrijft dat zijn bekroonde schoolspeech "wel eens wordt genoemd als de vonk van de mars voorwaarts naar rassengelijkheid" of dat de reacties op Fahrenheit 9/11 het Witte Huis van Bush deden vrezen dat die film "het duwtje kon zijn dat de president ten val zou kunnen brengen", spat de hybris weer van de bladzijden.

Frank en Moore: activisten met verschillende stijlen maar allebei hoognodig om te voorkomen dat het politieke debat in Amerika volledig wordt gedomineerd door rumoerig rechts.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234