Donderdag 21/10/2021

ReportageItalië

De verloren dagen van Bergamo, waar de pastoor de doodsklokken liet stilleggen

Mensen van het Rode Kruis bekommeren zich op het kerkhof van Nembro om een vrouw die tijdens een mis ter herdenking van covid­slachtoffers was flauwgevallen. Beeld NYT/Fabio Bucciarelli
Mensen van het Rode Kruis bekommeren zich op het kerkhof van Nembro om een vrouw die tijdens een mis ter herdenking van covid­slachtoffers was flauwgevallen.Beeld NYT/Fabio Bucciarelli

Het Noord-Italiaanse Bergamo groeide uit tot een van de dodelijkste slagvelden van het coronavirus in de westerse wereld. Maar uit onderzoek van The New York Times blijkt dat foute adviezen en bureaucratie de doden­tol veel zwaarder maakten dan nodig was.

Toen Franco Orlandi, een kwieke ex-vrachtwagenchauffeur, halverwege februari met hoest en koorts op een spoeddienst in de Noord-Italiaanse provincie Bergamo opdaagde, oordeelden artsen dat hij griep had. Ze stuurden hem naar huis. Twee dagen later bracht een ambulance de 83-jarige man terug. Hij kon niet meer ademen.

Op dat moment kende Italië officieel nog geen enkele coronabesmetting. Monica Avogadri, de 55-jarige anesthesist die Orlandi in het Pesenti Fenaroli-ziekenhuis behandelde, was wat in de war. Ze testte hem niet op Covid-19, omdat de Italiaanse protocollen, overgenomen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), tests alleen aanbevalen voor mensen met directe banden met China, waar de eerste uitbraak plaatsvond.

Toen ze vroeg of Orlandi een connectie met China had, reageerde zijn vrouw verbaasd. Het verst dat ze zich buiten waagden, was naar hun stamcafé, Patty’s Bar. “China?”, zei Orlandi’s vrouw volgens Avogadri. “Ze wist zelfs niet waar dat lag.”

Wat Avogadri niet wist, was dat Covid-19 al in de regio Lombardije was gearriveerd. Een arts uit het nabijgelegen Lodi stelde de ziekte daar vast, nadat hij van de nationale testprotocollen was afgeweken. Op dat ogenblik was Avogadri, die aan dezelfde protocollen was gebonden, zelf al ziek door het contact met Orlandi en andere patiënten. In plaats van Covid-19 op te sporen en te behandelen, verspreidde het ziekenhuis zelf de ziekte in het economische hart van Italië.

Bergamo groeide uit tot een van de dodelijkste slagvelden van de ziekte in de westerse wereld, een plek gekenmerkt door onvoorstelbaar leed en een vreselijke soundtrack van sirenes van ambulances die af en aan reden om ouders weg te halen bij hun kinderen, mannen bij hun vrouwen en grootouders bij hun familie. Ziekenhuizen groeiden tot uit geïmproviseerde mortuaria, met doodskisten die in eindeloze parades buiten werden gedragen. De beelden van de ellende waren voor overheden in andere landen een afschrikwekkend voorbeeld van de snelheid waarmee het virus gezondheidssystemen kon ontwrichten.

Artsen en verpleegkundigen behandelen in het Bolognini-ziekenhuis in Seriate vlakbij Bergamo een patiënt met ademhalingsproblemen. Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI
Artsen en verpleegkundigen behandelen in het Bolognini-ziekenhuis in Seriate vlakbij Bergamo een patiënt met ademhalingsproblemen.Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI

Volgens officiële cijfers zijn in Bergamo meer dan 3.300 mensen aan Covid-19 gestorven, maar de echte tol lag waarschijnlijk dubbel zo hoog. De stad van Orlandi, Nembro, werd wellicht het hardst getroffen in Italië, met in maart een toename van 850 procent van het aantal sterfgevallen – zo veel dat de plaatselijke priester een einde maakte aan het onophoudelijke luiden van de doodsklokken.

Ongemakkelijk mysterie

Waarom deze tragedie precies in Bergamo plaatsvond – een rijke provincie van iets meer dan één miljoen inwoners, met een hoge scholingsgraad en topziekenhuizen – blijft een wat ongemakkelijk mysterie, een schandvlek die de regering liever niet aanroert als ze verwijst naar haar succesvolle aanpak om de eerste golf onder controle te krijgen.

De WHO-richtlijnen rond testing brachten een misplaatst gevoel van veiligheid teweeg, dat artsen blind maakte voor de verspreiding van het virus. Maar verkeerde beslissingen en passiviteit verergerden de situatie, waardoor Bergamo – en heel Italië – kostbare tijd verloor op een moment dat elke minuut van belang was.

De directeur van het Ospedale Pesenti Fenaroli sloot vrijwel meteen de deuren toen hij besefte dat hij met een uitbraak zat, maar de regionale overheid beval hem binnen enkele uren ze weer te openen. Ziekenhuismedewerkers, bezoekers en ontslagen patiënten werden blootgesteld aan het virus en mochten vervolgens vrijuit door de provincie reizen.

Dagenlang leefde de verwachting dat de nationale overheid steden in Bergamo in lockdown zou plaatsen, zoals ze eerder – onmiddellijk en kordaat – in Lodi had gedaan. Sommige burgemeesters in Bergamo wachtten angstvallig op de politie om de grenzen te sluiten, ook al waren veel bedrijfsleiders en plaatselijke politici daar absoluut niet voor te vinden.

De Italiaanse premier, Giuseppe Conte, beriep zich voor een beslissing op een commissie van wetenschappelijke adviseurs, die formeel voorstelde het voorbeeld van Lodi te volgen en nieuw geïnfecteerde steden in de provincie Bergamo op slot te doen. Maar achter de schermen stond hij onder grote druk van bedrijfslobbyisten die erop aandrongen de fabrieken in de regio open te houden.

Uiteindelijk, nadat cruciale dagen aan bureaucratisch getalm en getouwtrek tussen Rome en plaatselijke autoriteiten verloren waren gegaan, besloot de regering dat het te laat was om Bergamo nog te redden.

Terwijl het virus in de provincie en eromheen om zich heen greep, wachtte de regering af, om ten slotte de grote middelen boven te halen. Twee weken nadat Orlandi positief had getest, deed Italië de hele regio op slot. En vervolgens het hele land. Maar Bergamo was op dat moment al verloren.

Vreemde griepgevallen

Nu het coronavirus diep in de tweede golf zit en zowat de hele wereld heeft geraakt, zou je bijna vergeten hoe uitzonderlijk Italië in februari was, toen het zonder draaiboek oog in oog stond met een ongeziene dreiging.

In het griepseizoen waren huisartsen in de regio Lombardije vreemde gevallen van longontsteking tegengekomen, waarvoor ze meer scans dan normaal voorschreven. Bedrijven in de regio hebben nogal wat zakencontacten met China, en Italiaanse infectiologen volgden de uitbraak van het coronavirus in de Chinese stad Wuhan op de voet. Ze hadden vertrouwen in de nieuwe en striktere protocollen, eind januari overgenomen van de WHO, die de testing grosso modo beperkten tot mensen die banden hadden met China.

Maar van de patiënten met een longontsteking had bijna niemand zulke banden, wat ervoor zorgde dat de mensen die wel werden getest voornamelijk vliegreizigers waren. Alle tests waren negatief.

Dokter Monica Avogadri legt in de kapel van het Pesenti Fenaroli-ziekenhuis aan verzorgend personeel uit hoe de beademingstoestellen werken. Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI
Dokter Monica Avogadri legt in de kapel van het Pesenti Fenaroli-ziekenhuis aan verzorgend personeel uit hoe de beademingstoestellen werken.Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI

Op 20 februari besloot Annalisa Malara, een huisarts in de stad Codogno in de provincie Lodi, de protocollen aan haar laars te lappen. Ze testte een 38-jarige man met een ernstige longontsteking, bij wie de standaardbehandeling niet aansloeg. Nog dezelfde avond kwam het positieve resultaat. Hij werd Italiës eerste bekende Covid-19-patiënt die de besmetting lokaal had opgelopen.

Twee dagen later vond in de buurt van Rome spoedoverleg van het Agentschap voor Civiele Bescherming plaats, het nationale rampenbestrijdingsorgaan. Conte zat aan het hoofd van de ovalen tafel in de kleine vergaderzaal, met zijn ministers rond zich. De minister van Gezondheid, Roberto Speranza, stelde voor alle steden in de regio Lodi resoluut in lockdown te plaatsen.

De ministers, die nerveuze blikken uitwisselden, gingen unaniem akkoord; de regering stuurde de politie en het leger op 23 februari uit om de grenzen te sluiten – een beslissing die ze tot vandaag aanhaalt als bewijs dat ze de volksgezondheid liet primeren op de economie.

Speranza woog de belangrijke beslissing zorgvuldig af en besloot dat het beter was voorzichtig te zijn dan fouten te maken. “Ik besliste over mensen­levens”, zegt hij. Volgens hem was het ook “de eerste keer in de westerse geschiedenis dat we overgingen tot een lockdown, en vrijheden van mensen afnamen”.

De ontdekking van het virus in Lodi, ruim vijftig kilometer van de stad Bergamo, was een openbaring voor Avogadri, die thuis ziek in bed lag. Op 21 februari belde ze haar collega’s bij Pesenti Fenaroli in de stad Alzano Lombardo in de industriële en dichtbevolkte Valle Seriana, met het verzoek haar patiënt Orlandi te testen.

Aanvankelijk staken ze de draak met haar, omdat hij nooit nog maar in de buurt van China was geweest. Maar andere patiënten op dezelfde afdeling gingen achteruit, en al snel kwam een andere man met verdachte symptomen op de spoed binnen. Ze besloten bij deze man en bij een kamergenoot van Orlandi een test af te nemen.

In de middag van 23 februari werden de resultaten aan Giuseppe Marzulli, de directeur van het ziekenhuis, meegedeeld. Beide tests waren positief. Marzulli legde de rapporterende arts op de rooster en vroeg of ze de banden van de patiënten met China wel goed hadden onderzocht. Dat hadden ze gedaan: er waren er geen. Het virus was al aan het circuleren.

“Op dat moment besefte ik dat we prijs hadden”, zegt Marzulli. “We hadden alleen gekeken naar wie in China was geweest, en dat was een tragische fout.”

Op de dag dat de ziekenhuisdirecteur werd ingelicht, werd bij Orlandi een test afgenomen. Intussen wurmde zijn familie zich door de mensendrommen in de gangen op de derde verdieping. Sommige bezoekers viel het op dat medisch personeel aan het hoesten was.

Marzulli, die de kordate reactie van de regering in Lodi had gezien, begon zich op een lockdown voor te bereiden. Hij wijzigde de dienstroosters zodat geen nieuw personeel naar het ziekenhuis moest komen. Hij sloot ook de spoedafdeling, in het besef dat er maar een tiental staafjes waren om coronatests uit te voeren. “We hadden geen staafjes. Dat was ons grootste probleem.”

Enkele uren later besloten de regionale autoriteiten en het overkoepelende ziekenhuisnetwerk omde spoedafdeling opnieuw te openen – tegen de bezwaren van Marzulli in.

Priesters lezen op Allerheiligen aan een kerk in Nembro de namen van covid­slachtoffers voor.     Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI
Priesters lezen op Allerheiligen aan een kerk in Nembro de namen van covid­slachtoffers voor.Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI

Aida Andreassi, een hooggeplaatste ambtenaar voor volksgezondheid, zei dat de spoedafdeling ontsmet was en “een onmisbare vesting” vormde voor een regio die al haar medische faciliteiten moest kunnen inzetten. Maar zonder staafjes, zo counterde Marzulli, was het ziekenhuis reddeloos verloren.

Op 24 februari kwamen de testresultaten van Orlandi binnen. Hij was positief. Op dat moment waren nog vijftig andere patiënten met vergelijkbare symptomen op de spoedafdeling binnengekomen; de teststaafjes raakten snel op. Een arts, die Avogadri met een van de beschikbare staafjes testte, drong bij de ziekenhuisleiding aan om meer te testen. Hij herinnerde hen er in een heftige e-mail aan dat “er collega’s met symptomen waren bij wie geen test was afgenomen”.

Zijn oversten probeerden bij een ziekenhuis in de buurt honderd staafjes los te weken, blijkt uit een e-mail die The New York Times kon inkijken. Marzulli zegt dat slechts de helft Pesenti Fenaroli bereikte, op 26 februari.

Hij trok zich zo goed mogelijk uit de slag, scheidde patiënten mét en zonder symptomen van elkaar en stuurde zichtbaar ziek personeel naar huis. Maar veel patiënten die met het virus in contact waren gekomen, bleven waar ze waren, terwijl verpleegkundigen en artsen gewoon rondliepen.

Op 27 februari, zo blijkt uit officiële documenten van de regio Lombardije, bezorgde de regionale overheid honderden extra staafjes aan ziekenhuizen in Bergamo. Maar die kwamen niet meteen bij Pesenti Fenaroli terecht, zegt Marzulli. Hij moest zich tot 1 maart, toen hij van uitputting flauwviel en zelf met het virus besmet bleek, met een paar tientallen staafjes per dag behelpen.

“Als we een vonk moeten aanwijzen,” zei Giorgio Gori, de burgemeester van Bergamo, toen zijn stad ten prooi viel aan het virus, “dan was dat het ziekenhuis.”

Overdramatiseren

De kleine gemeenten rondom het ziekenhuis zouden al snel een hoofdrol spelen in een drama dat zich tussen Bergamo en Rome ontwikkelde.

Op 25 februari meldde de provincie Bergamo achttien covidgevallen, tegenover 125 in Lodi. De hoogste gezondheidsverantwoordelijke van Lombardije maakte zich zorgen over de besmettingen in Ospedale Pesenti Fenaroli, maar zei ook: “Het is te vroeg om duidelijk te stellen dat het gaat om een nieuwe cluster.”

In Rome kantte Conte zich tegen een uitbreiding van de teststrategie, met het argument dat de gezondheidsautoriteiten zich aan internationale protocollen moesten houden. “Zo niet, gaan we deze situatie misschien overdramatiseren.”

Op 26 februari, toen twintig gevallen waren gemeld, stelde de wetenschappelijke commissie in Rome dat ze geen opflakkeringen zag die een lockdown rechtvaardigden. Claudio Cancelli, de burgemeester van Nembro, zegt dat de gezondheidsautoriteiten van Bergamo ermee dreigden de financiering voor de achttien burgemeesters in het gebied stop te zetten als ze instellingen voor senioren en gehandicapten sloten. De volgende dag, zegt hij, verzekerden ze de burgemeesters: “Wees gerust, we voorzien geen rode zone.”

Maar op 28 februari was het aantal gevallen in Bergamo tot 103 gestegen, en tot 182 in Lodi. Op een persconferentie van de autoriteiten van Lombardije wezen vooraanstaande artsen naar het Ospedale Pesenti Fenaroli als de bron van de uitbraak.

Confindustria Bergamo, de regionale belangenvereniging van de industriesector, postte dezelfde dag een video getiteld ‘Bergamo Is Running’. “Volgens de huidige waarschuwingen van de Italiaanse gezondheidsautoriteiten is het risico op besmetting klein”, stelde de commentaarstem. Op de beelden waren rokende fabrieksschoorstenen te zien.

De boodschap werd opgepikt door Simona Ghilardi, die op zowat twee kilometer van het Pesenti Fenaroli-ziekenhuis een transportbedrijf in Nembro leidde. Collega’s in Lodi, dat in lockdown was, hadden haar verteld dat ze klanten verloren hadden. De industrie in Bergamo stilleggen was voor haar ondenkbaar. “Als je hier geboren bent, dan is het eerste wat je te horen krijgt dat je moet werken”, zei ze.

Terwijl de geruchten over een mogelijke lockdown toenamen, wierp ze een blik op het enorme depot gevuld met reclamefolders, zakken chemische producten en kratten met detergent bestemd voor China. “Ook de fabriek moet overleven”, zei ze.

Rode Kruis-werkers helpen een corona­patiënt in Pradalunga, vlak buiten Bergamo. Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI
Rode Kruis-werkers helpen een corona­patiënt in Pradalunga, vlak buiten Bergamo.Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI

Bedrijfsleiders, en zelfs de burgemeester van Alzano Lombardo, verzetten zich tegen een lockdown. Ze vertelden de plaatselijke krant dat dat een tragedie zou zijn voor de economie. Ze namen daarom ook contact op met belangenverenigingen in Rome.

In de hoofdstad benadrukte premier Conte dat hij zich alleen door de wetenschap zou laten leiden. Hij wees verzoeken om een interview voor dit artikel af, maar ontkent dat Confindustria op beslissingen van zijn regering over de aanpak in Bergamo probeerde te wegen.

De vertegenwoordigers van de machtige industriegroep zijn wel duidelijk over wat ze vroegen. “Er was destijds een directe lijn tussen Confindustria en de regering”, zegt Licia Mattioli, toen de vicepresident van de groep.

Confindustria zei tegen Conte dat de snelle sluiting van de fabrieken in Lodi tot onnodig banenverlies had geleid en dat maatregelen zoals social distancing in fabrieken in Bergamo zouden volstaan. “Wat ze beargumenteerden, was dat de industrie lamleggen, ook lokaal, heel, heel gevaarlijk was”, herinnert ze zich. “Ik weet niet of ze het begrepen”, zegt ze over Conte en zijn ministers. “Maar ze luisterden op zijn minst.”

De fabrieken bleven tot eind maart open, vele gingen nooit dicht.

“Ik kan u verzekeren dat we hier op geen enkel moment rekening mee hebben gehouden”, zegt Speranza. “We beslisten meteen dat de gezondheid op de eerste plaats kwam. De rest komt op de tweede plaats.”

Op 3 maart stelde de wetenschappelijke commissie van de regering een rode zone voor rond Nembro en Alzano Lombardo. Voor de autoriteiten van Lombardije was dat een uitgemaakte zaak. Zo ook voor Cancelli, de burgemeester van Nembro, die inmiddels ook besmet was en in quarantaine werkte. “Deze plek had in februari gesloten moeten worden, toen duidelijk werd dat zich officieel bevestigde gevallen in het ziekenhuis bevonden die zeker contact hadden gehad met medisch personeel, familie, andere patiënten”, zegt Cancelli. “Op 3 maart dachten we: ‘Vanavond gaan ze de zaak sluiten.’”

Maar Conte, die de beslissing moest goedkeuren, zegt dat hij pas twee dagen later over het plan hoorde.

Ondertussen, stelt Speranza, drong hij bij de wetenschappelijke commissie aan op een rapport waarin ze de logica achter de beslissing om steden te sluiten uitlegde. “Ze zeiden alleen: sluiten”, zegt Speranza. “Je kunt niet zomaar zeggen: ik neem de mensen hun vrijheid af.”

Het ministerie van Binnenlandse Zaken meldde de militaire politie dat ze met de voorbereidingen voor de lockdown moest beginnen, zegt kolonel Paolo Storoni, die toen aan het hoofd stond van de carabinieri in de omgeving. Carmen Arzuffi, eigenaar van Hotel Continental, zegt dat de lokale politieprefect op 4 maart belde om vijftig kamers voor honderd politieagenten te boeken.

Op 5 maart drong de wetenschappelijke commissie er bij de regering opnieuw op aan de steden te sluiten. Speranza zegt dat hij Conte die avond een rapport bezorgde. Een parlementslid uit Bergamo deed achter de schermen bij het kabinet van Conte zijn beklag. Hij vroeg waarom het zolang duurde, en of ze zich er bewust van waren dat een menselijke catastrofe aan het plaatsgrijpen was.

Het kabinet antwoordde, volgens correspondentie die The New York Times kon inzien, dat er op 7 maart, twee dagen later, een vergadering op ministerieel niveau was gepland, en dat voordien geen beslissing zou worden genomen.

Op 6 maart nam de politie haar intrek in het ­hotel.

Een brancard op de binnenplaats van het Ospedale Pesenti Fenaroli. Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI
Een brancard op de binnenplaats van het Ospedale Pesenti Fenaroli.Beeld NYT/FABIO BUCCIARELLI

De politieagenten vulden de uren met inspecties van de wegen die ze zouden moeten afsluiten en met overleg in de kelder van het hotel, waarbij de oversten uitleg gaven met kaarten van de stad en het stratenplan. “Ze kenden het helemaal uit het hoofd”, zegt hoteleigenaar Arzuffi.

Terwijl zij zich voorbereidden, kwam Conte in Rome opnieuw bijeen met de wetenschappelijke commissie. Volgens Speranza vertelde de commissie aan Conte dat Bergamo sluiten zelfs niet meer de vraag was. Heel Lombardije moest dicht, tot Milaan toe.

Twee dagen later, op 8 maart, ging Conte daarop in.

Conte heeft zich er altijd op doen voorstaan dat hij de wetenschappers vroeg groter, doortastender te denken. “Moeten we niet nadenken over radicaler maatregelen?”, legde hij hun naar eigen zeggen voor.

Later die dag pakten de politieagenten in het Hotel Continental hun spullen en poetsten ze de plaat. “Er gebeurde niets”, zegt Cancelli.

Woekeren

Terwijl de autoriteiten beslisten wat ze zouden doen, greep het virus om zich heen en kreeg iedereen ermee te maken. Besmettingen woekerden in huizen en appartementen, mensen begonnen te sterven.

Orlandi, de kloeke vrachtwagenchauffeur, stierf een dag nadat zijn familie te horen had gekregen dat hij met het coronavirus was besmet. Sommige van zijn familieleden raakten besmet, en stierven ook.

Giuseppa Nembrini (82) en Giovanni Morotti (85), een gehuwd koppel dat in aparte kamers op de afdeling van Orlandi verbleef, overleden beiden. Angiolina Cavalli (84), een patiënt aan de overzijde van de afdeling, stierf ook. Haar echtgenoot, Gianfranco Zambonelli (85), die op bezoek was geweest in het ziekenhuis, overleed eveneens aan het virus.

“Ze hebben ons nooit iets gezegd”, zegt hun zoon Francesco Zambonelli, die ook besmet werd, over het ziekenhuis. “Ik denk dat we zonder het te weten de besmetting doorgaven.”

Ook veel voetbalsupporters waren ziek. Ze waren met 40.000 op 19 februari naar Milaan gereisd om het plaatselijke team Atalanta Bergamo tijdens het Champions League-duel tegen het Spaanse Valencia aan te moedigen. “We zaten daar op elkaar gepropt”, herinnert Matteo Doneda (49), een hevige Atalanta-fan, zich. Tijdens de wedstrijd zong hij: “Je zult wel weten welke schade wij toebrengen! Wij zijn Bergamaschi, en we kennen geen grenzen!”

Op 26 februari, zegt hij, “begonnen koekjes ineens als zand te smaken”, en bracht zijn vrouw hem naar het ziekenhuis. Hij kon amper wandelen en moest al snel aan de beademing, omringd door oude mensen die naar adem hapten. Hij zegt dat sommigen van hen een gebroken kaak hadden omdat ze waren flauwgevallen.

Avogadri ging verder achteruit en verloor het bewustzijn. Ze verzeilde uiteindelijk in semicomateuze toestand op een afdeling intensieve zorg en verloor de helft van haar haar. “Ik wilde sterven”, zegt ze.

Toen ze uiteindelijk uit het ziekenhuis werd ontslagen, vernam ze dat de arts die een staafje voor haar gevonden had in Pesenti Fenaroli gestorven was, en dat haar oudere zus, die in de buurt woonde, op de intensieve zorg lag en geïntubeerd werd.

Schuldigen

Alle betrokken autoriteiten geven toe dat in Bergamo een tragedie heeft plaatsgevonden. Maar allemaal wijzen ze een andere schuldige aan.

De WHO stelt dat ze om praktische redenen beperkte criteria hanteerde – ze was er beducht voor bij het begin van een onduidelijke epidemie middelen te verspillen. De achterliggende motivatie, zegt woordvoerder Margaret Harris, was “de testcapaciteit toe te spitsen op specifieke risicogroepen”. Het was een uitgangspunt dat veel mensen bij de WHO in het verleden redelijk vonden. Harris voegt er wel aan toe dat toen het agentschap eind januari de richtlijnen bijstelde, duidelijk gestipuleerd werd dat “het de arts van de patiënt is die uiteindelijk beslist wie al dan niet getest wordt”.

Artsen in Bergamo vonden dat een wat makkelijk excuus.

De richtlijnen creëerden “juist het enorme probleem van de verspreiding van de pandemie”, zegt Avogadri. “Het was een serieuze beperking.”

De WHO “beging een vergissing”, zegt Giuseppe Ruocco, de hoogste medische autoriteit in Italië en een topman bij het ministerie van Volksgezondheid. Hij beweert dat als Italië niet automatisch de richtlijnen van de WHO had opgevolgd “zeker besmettingen vermeden hadden kunnen worden, ook bij het medisch personeel”.

In juni sloeg Italië Malara, de arts die de uitbraak aan het licht bracht door tegen de protocollen in te gaan, tot ridder in de Orde van Verdienste van de Italiaanse Republiek.

Plaatselijke functionarissen en nabestaanden in Nembro en Alzano Lombardo menen dat een sluiting van de steden in februari de verspreiding had kunnen vertragen. Een lokale procureur onderzoekt wat precies gebeurd is, wat er niet gebeurd is en waarom.

De regering focust liever op de sluiting van Lodi en vervolgens van de regio. “Het zijn twee kleine steden die iedereen nu kent”, antwoordt Speranza op de vraag hoe het kwam dat de premier drie dagen lang niets wist over het voorstel om Bergamo in lockdown te plaatsen. “Maar het blijven twee kleine steden.” Conte wuift vragen over de kordaatheid van zijn besluiten weg. “Er was geen oponthoud”, beweert hij.

Tastbaar

Vandaag is het verlies in de provincie Bergamo tastbaar.

Op Allerzielen, de katholieke dag van de doden, zag priester Matteo Cella – hij deed veel ingekorte uitvaarten voor families die hij kende – veel weduwen en weduwnaars, en zonen en dochters, neven en nichten van overledenen. Met een blauw mondmasker op stonden ze bij de grafsteen van een dierbare of bij een voorlopig houten kruis op het onafgewerkte graf van een coronaslachtoffer.

Cella en andere priesters lazen hardop de namen voor van de 231 mensen die in Nembro sinds november vorig jaar zijn gestorven. Minstens 188 van hen bezweken aan Covid-19. Ze lazen de naam van Orlandi, en die van de andere patiënten, artsen en bezoekers met wie hij de derde verdieping van het ziekenhuis tijdens de laatste dagen van zijn leven deelde.

Terwijl de rouwenden samen met de priesters ­baden, wandelden sommigen naar de mausoleummuur achteraan op het kerkhof. Op de muur prijkten vertrouwde namen. ‘Franco Orlandi’, stond er onder meer. ‘1-3-1936 – 25-2-2020’.

“Het blijft bizar”, zegt Luigia Provese (81), die koffie dronk in hetzelfde café als Orlandi en zegt dat drie van de vier mensen met wie ze kaartspeelde aan het virus gestorven zijn. “Dit zijn allemaal mensen die ik gekend heb.”

Nu het virus opnieuw door Italië raast, heeft de massale besmettingsgraad tijdens de eerste golf volgens artsen in Bergamo een bepaalde mate van immuniteit veroorzaakt. Nu nemen de ziekenhuizen daar, ooit verspreiders van ziekte en dood, patiënten uit omliggende streken op.

Op 2 november werd op de terreinen van een voormalig pretpark in Bergamo een nieuwe afdeling voor intensieve zorg in gebruik genomen. Uit tientallen bedden priemden draden. Ventilators stonden stand-by. Een team verpleegkundigen in beschermende kledij troepte samen voor een uitleg over reservezuurstofflessen.

Hun coördinator, Lauretta Rota (56), keek vol ongeloof toe. “Er was wat tijd nodig om te vatten dat dit weer opnieuw aan het gebeuren is”, zei ze. “Het besef van wat op ons afkomt, gaat gepaard met een zekere emotionele en fysieke uitputting.”

Haar gsm ging.

“Oké”, zei ze, zich verontschuldigend. “De eerste patiënt komt eraan.”

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234