Zaterdag 08/05/2021

De vergeetput van Salah

Salah Abdeslam wil graag aan Frankrijk uitgeleverd worden, lazen we deze week. Misschien heeft zijn huidige verblijfplaats, de hyperbeveiligde afdeling AIBV in de gevangenis van Brugge, daar wel iets mee te maken.

"De stilte", zegt Nicolas Cohen van het Internationaal Observatorium voor het Gevangeniswezen. "In vrijwel alle getuigenissen die wij de voorbije jaren konden vergaren, komt de stilte naar voren als meest wreedaardige onderdeel. Het volstrekt ontnemen van elke vorm van menselijke interactie. Niemand om mee te praten, dag in, dag uit."

Op positie twee komt het neonlicht dat om het half uur aarzelend aanfloept. En het klepje dat vervolgens opengaat met daarin de ogen van de naar binnen starende cipier, om zich ervan te vergewissen of de gedetineerde nog leeft. Er is een tweede klepje waarlangs schrale voedselpakketten binnen worden geschoven en waar de gedetineerde zijn handen moet doorsteken om te worden gehandboeid met het oog op een korte wandeling tussen vier bakstenen muren en een metalen rooster bovenaan dat nauwelijks zonlicht doorlaat. Ook dan wordt er geen woord gesproken.

Sinds zaterdag 19 maart zit Salah Abdeslam (26) opgesloten in een van de tien cellen op de Afdeling Individuele Bijzondere Veiligheidsmaatregelen (AIBV) in de gevangenis van Brugge. "Alleen al tot daar geraken als advocaat is een onderneming", zegt Cohen. "Je moet langs dertien sassen, met telkens een wachtbeurt, want de ene metalen poort opent zich pas nadat de vorige is vergrendeld. De gedetineerde wordt er bij zijn aankomst geblinddoekt binnengebracht, zodat hij zich bij een eventuele poging tot ontsnapping niet zou kunnen oriënteren."

Viermaal verhoord

Donderdagmiddag. Achter een nadar voor het gebouw van het Brusselse parket staat Sven Mary journalisten te woord. Hij heeft de vorige avond in Brugge tweemaal de dertien sassen ondergaan en kan de wereld nu melden dat zijn cliënt Salah Abdeslam geen bezwaar maakt tegen een uitlevering aan Frankrijk, "om daar mee te werken aan het onderzoek naar de aanslagen in Parijs". Hij zucht, gaat op een andere voet steunen: "Tenminste, dat is wat hij vandaag zegt. Wat morgen brengt, dat zullen we morgen zien."

Salah Abdeslam is op de dag na zijn arrestatie vier keer verhoord. Een keer om te beamen dat het de bedoeling was dat ook hij zich in Parijs zou opblazen, een volgende keer om zichzelf neer te zetten als betekenisloos hulpje van leider Abdelhamid Abaaoud die verder ook geen idee had over het bredere plan, een volgende keer om te peilen naar de mogelijkheid van een statuut als spijtoptant, en een vierde keer om zich te beklagen over de schotwonde in zijn been.

Drie dagen later stond Brussel in brand.

De stiekeme hoop op een snelle uitlevering is uit de ogen van zijn advocaat af te lezen. Sven Mary is net terug uit Thailand, heeft zich daar een week of wat liggen bezinnen over de missie die hij zich als verdediger van de onverdedigbaren eigen had gemaakt. Hij lijkt het niet erg te zullen vinden als straks ergens in Parijs een nog bevlogener confrater het van hem wil overnemen.

Mehdi Nemmouche

Nizar Trabelsi heeft op de AIBV in Brugge gezeten voor zijn uitlevering aan de Verenigde Staten. Kim De Gelder heeft hier gezeten, met enkele cellen naast hem Farid Bamouhammad alias Farid le Fou. Topgangster en ontsnappingskoning Ashraf Sekkaki heeft hier gezeten. Toen Salah Abdeslam die zaterdag werd binnengeleid, was dat heuglijk nieuws voor Mohamed Amri. Hij is een van de twee Molenbeekse jongelui die hem de nacht na 13 november in Parijs waren komen ophalen met een Golfje. Amri werd getransfereerd naar de gevangenis van Nijvel, waar het alleen beter kan zijn.

"In theorie kunnen gedetineerden in de AIBV vanuit de ene cel iets roepen naar een andere", zegt Nicolas Cohen. "Op roepen staan sancties, al botst het penitentiair regime hier op zijn grenzen. Het enige waarmee je een gedetineerde op de AIBV nog kunt straffen, is de intrekking van zijn uurtje wandeling. Mensen zitten daar drieëntwintig uur in een volstrekt isolement. Ze hebben recht op één enkel boek en een tv achter plexiglas. Verder is er niets, buiten die ene wandeling. Alsof dat zo'n voorrecht, zo'n fantastisch vooruitzicht, zou zijn. Velen offeren vrijwillig hun wandeling op om wat naar elkaar te kunnen roepen."

Dat risico wou onderzoeksrechter Isabelle Panou liever niet nemen, dat Salah en zijn vriend over de celmuren heen nieuwtjes zouden kunnen uitwisselen.

Volgens Franstalige media was er iemand anders die Salah vanuit een bijna aangrenzende cel in de AIBV toeriep dat hij onder geen beding mocht praten met de speurders, zoals ook hijzelf al anderhalf jaar niet één enkel woord met hen heeft gewisseld: Mehdi Nemmouche, de hoofdverdachte voor de aanslag op het Joods Museum in Brussel.

Vraag is of het er veel toe doet. De ervaring heeft geleerd dat een Salah die praat net zoveel nuttige informatie aanbrengt als een Salah die zwijgt. Speurders bij het federaal parket gaan ervan uit dat hij op z'n minst gedeeltelijk op de hoogte was van de eerst voor paasmaandag geplande aanslagen in Zaventem en Brussel. Of de locatie van het bommenfabriekje in de Max Roosstraat in Schaarbeek. Salah heeft gezwegen.

Rammstein

De Afdeling Individuele Bijzondere Veiligheidsmaatregelen, uniek in België, werd in 2005 ingericht in een afgesloten ruimte van de gevangenis van Brugge. Het was de periode van de eerste grote terreurdossiers, iets waar België zich anders dan veel buurlanden helemaal nog geen raad mee wist. Een wettekst van 18 januari 2005 stipuleerde dat een gedetineerde niet langer dan twee maanden mocht worden opgesloten in de AIBV, maar kleine lettertjes voegden daaraan toe dat die maatregel onbeperkt kan worden vernieuwd, zoals Nemmouche mocht ondervinden. Hij zit al sinds de zomer van 2014 onafgebroken in een kraakwitte cel waar geen enkel attribuut van muur of vloer kan worden losgemaakt.

"Ook die ingreep is erop gericht de gedetineerde elk gevoel van menselijkheid te ontnemen", zegt Nicolas Cohen. "Hij kan geen stoel verzetten of een tafel verplaatsen. Alles zit vast. Er is niets waarmee hij zich eventueel zou kunnen verwonden buiten dat ene boek. Een balpen is ook verboden."

Ashraf Sekkaki was een van de allereerste residenten in de AIBV, wist er in 2008 ook de kinderziekten van bloot te leggen door toch een manier te vinden om er een balpen binnen te smokkelen en enkele geschriften tot op de redactie van deze krant.

Hij schreef: "In de middeleeuwen gooiden ze mensen als ik in een vergeetput. Nu gebeurt hetzelfde, alleen kom je niet om van honger en dorst. Ik voel me als in een lab waar men wil testen hoe ver men kan gaan. De bewakers en de gevangenen vinden elkaar in hun verslaving en wederzijdse haat. Aan hun vijandige spiegelbeeld ontlenen ze hun zelfrespect. Toch lijk ik op hen. Net als zij heb ik haatgevoelens, een soort beklemming net onder mijn middenrif die krimpt en groeit als een tumor. We dragen de opsluiting als een ziekte mee. Dit ziekenhuis doet niets om zijn patiënten te genezen. Integendeel, het bestendigt hun kwaal en injecteert kiemen die later nieuwe kwalen zullen doen uitbreken. Een expert over gekte schreef dat een kenmerkend symptoom van de psychopathie het ontbreken van de tijd is als structurerende factor. De AIBV is opgevat volgens dit principe."

Een andere brief helpt mogelijk begrijpen waarom gedetineerden in de AIBV er zelden wat voor voelen om te verschijnen op een zitting van de raadkamer. Salah Abdeslam kreeg donderdag een uitje naar Brussel aangeboden, maar bedankte.

Ashraf Sekkaki: "In de gevangenis wordt eerst een naaktfouillering gedaan door de speciale eenheden van de federale politie. Dan krijg je een buikriem om en twee paar handboeien. Dan de kogelvrije vest en de 'bril' waarmee ze je blind maken. In de auto krijg je ook voetboeien om. Als ze gaan rijden, wordt door je koptelefoon Rammstein opgezet, volume op maximum."

Gras groener?

Tijd bestaat niet in de AIBV. Om het half uur knippert de neon, maar als de gedetineerde er geen eigen boekhouding opna weet te houden, is er amper enig besef van ochtend of namiddag. Misschien is het daarom. Salah Abdeslam mocht sinds zijn opsluiting in de AIBV van niemand bezoek ontvangen, ook niet van zijn familie. Alleen van Sven Mary, occasioneel. Hij wil dus uitgeleverd worden, en het liefst snel. Volgens Nicolas Cohen valt nochtans te betwijfelen of het gras in Frankrijk zoveel groener is.

"Dit soort gevangenisafdelingen bestaat overal. België was er eigenlijk vrij laat mee en de verhalen die je hoort over hoe het eraan toegaat in Nederland, Frankrijk en Luxemburg, zijn nog extremer. Daar heb je totale isolatie. Ook die ene wandeling wordt hen niet meer gegund, ook al leidt het allemaal tot niks. De vijandigheid van de gedetineerde tegenover de instelling en de hele samenleving neemt alleen toe. Men spreekt de hele tijd over het gevaar van radicalisering in onze gevangenissen, maar in de praktijk gebeurt er daaromtrent niks. Men sluit mensen op, isoleert ze, en that's it."

Toen hij vanuit de AIBV terug werd overgeplaatst naar een normaler gevangenisregime, twijfelde Ashraf Sekkaki geen moment. Hij belde een vriend, die gijzelde een helikopterpiloot. Het draaide uit op een van de meest spectaculaire ontsnappingen ooit en tegenwoordig zit Sekkaki wat rest van zijn straf uit in een Marokkaanse gevangenis. Hij laat weten dat hij het daar "veel leuker" vindt dan in Brugge.

Je krijgt bijna heimwee naar de tijd toen dit soort criminelen onze grootste zorg waren.

Op het kabinet van justitieminister Koen Geens betwist woordvoerster Sieghild Lacoere dat er rond deradicalisering in onze gevangenissen niks zou gebeuren. Maandag worden in de gevangenissen van Hasselt en Ittre de eerste Deradex-afdelingen operationeel. Deradex is een door het gevangeniswezen zelf bedachte term voor aparte afdelingen waar gedetineerden van de rest van de gevangenispopulatie zullen worden afgezonderd. Niks te laat, als je weet dat men amper nog blijf weet met veroordeelde haatpredikers als Khalid Zerkani, Jean-Louis Denis of Fouad Belkacem. Vooral die eerste twee worden beschouwd als de werkelijke breinen achter de terreurcellen in Verviers, Parijs en Brussel.

Besmetting

"Beide afdelingen krijgen een capaciteit van twintig cellen", zegt Sieghild Lacoere. "Wij zien deze afdelingen als een last resort, het finale gevolg van een trapsgewijze beoordeling. Je moet al vijf keer uit een gevangenis zijn overgeplaatst voor je in een Deradex kunt terechtkomen. We gaan die mensen daar ook niet isoleren. Het achterliggende idee is 'besmetting' van radicalisering tegen te gaan.

"Er zijn meerdere satellietteams opgeleid en geïnstalleerd. Met een maatschappelijk werker en een psycholoog en twee directeurs, die een deradicaliseringsopleiding hebben gevolgd. We zijn nu ook bezig met de aanwerving van negen extra islamconsulenten, dat betekent dat het er de helft meer worden dan de huidige achttien. Er zijn daarnaast ook aparte teams geïnstalleerd in de inrichtingen van Gent, Brugge, Andenne, Lantin en Sint-Gillis. De informatie-uitwisseling met de Staatsveiligheid is geoptimaliseerd."

Nicolas Cohen, kan het anders, is nu al sceptisch. "Het hele probleem, bij al die Syrië-gangers, is uitsluiting. Zij voelen zich geen deel meer van onze samenleving, zoeken hun perspectief elders. Ze zijn intussen talloos, de verhalen van jongelui die zijn gaan radicaliseren in de gevangenis. Dan moet je op een dag durven vaststellen dat de tot hiertoe gevoerde aanpak van alleen maar repressie niet werkt."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234