Maandag 27/01/2020

'De vergeetput is beschreven. Dat is mijn enige troost'

'9999'. De titel van de film van Ellen Vermeulen verwijst naar de datum die op de fiche van elke Belgische geïnterneerde staat. Nu Frank Van Den Bleeken als eerste van hen het recht op euthanasie heeft verkregen, moéten we wel opnieuw kijken. 'Na de première in Zwitserland, vielen de mensen omver. Dat dit nog kan, in Europa.'

"In de gevangenis van Merksplas zitten veel gevangenen die op de ene of andere manier worstelen met een verlangen naar de dood", zegt Ellen Vermeulen (31). "Het is schipperen tussen hoop en wanhoop, ook als er geen hoop meer is. Een van mijn personages kreeg te horen dat hij terminaal was. Dat hij nu naar Brugge zou worden gebracht, en dat het daar dan zou eindigen. Het was intens, ons laatste gesprek. Twee uur lang hebben we afscheid zitten nemen. Praten over van alles, over de nutteloosheid van alles."

"Een paar weken later kom ik terug in Merksplas. Wie zie ik? Dezelfde man. De artsen hadden zich vergist. Hij was toch niet terminaal. Hij zat met een nieuw dilemma. 'Ik ben niet dood, en dat is goed, natuurlijk.' Maar hij was nu wel opnieuw hier."

Vanuit zijn gevangeniscel, waar hij al meer dan twintig jaar zit te vegeteren, liet Frank Van Den Bleeken (50) deze week weten dat hij 'opgelucht' is. Na jarenlang procederen haalde de ooit ontoerekeningsvatbaar bevonden verkrachter-moordenaar zijn gelijk bij een Brusselse beroepsrechter. Hij bekwam het recht op euthanasie op grond van 'aanhoudend ondraaglijk en uitzichtloos lijden'. Er zouden nu al vijftien bijkomende euthanasieverzoeken van geïnterneerden op komst zijn. Van Den Bleeken heeft sinds kort een Wikipediapagina, enkel in het Engels. Er wordt verwezen naar een item op BBC: 'Belgian murderer Van Den Bleeken wins right to die'.

Afdalen in de hel

Het is woensdagnamiddag, en Ellen Vermeulen bijt op haar onderlip. Het nieuws bracht het allemaal terug. Haar langspeelfilm 9999 ging dit voorjaar in première. Gooide hoge ogen op Docville.

"Ik probeer dit af te sluiten, ben bezig met andere dingen. Maat nu ik weet wat er zich daar afspeelt en geïnterneerden een gezicht hebben gekregen, is het moeilijk om dit los te laten. Ik ben ondertussen bezig met andere films. Het verhaal van Frank doet me opnieuw afdalen in de hel waarin die gasten leven. Beseffen dat ze daar over tien jaar nog zitten. De moeilijkheden waar die gasten van jongs af mee te maken hebben, zijn mij totaal vreemd. Maar ik weet: steek mij daar, al is het maar even, en ik word zot.

"Nu word ik af en toe uitgenodigd voor debatten over internering. Dan zit daar iemand die opmerkt: 'Dit is hetzelfde debat als twintig jaar geleden.' Dan wordt het me te veel. Ik heb er genoeg van om erover te praten. De tijd tikt en die gasten zitten daar nog altijd. Ik heb een film gemaakt. Meer kan ik niet doen."

9999 verwijst naar de datum die elke van de naar schatting 1.200 Belgische geïnterneerden in zijn fiche heeft staan. Wie bedenkt zoiets?

"Dat weet ik niet. Ze hadden evengoed '0000' kunnen zetten, het doet er ook niet toe. Het staat effectief op de documenten van al die gasten. Einddatum: 31 december 9999. Officieel zijn deze mensen geestesziek. Een rechter of een psychiater heeft geoordeeld dat hun wangedrag enkel te verklaren valt door ziekte. Tientallen keren is België al door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg veroordeeld voor het opsluiten in gevangenissen van zieke mensen.

"Binnenkort opent in Gent het Forensisch Psychiatrisch Centrum (met ruimte voor 264 patiënten, DDC). Het is een stap in de goede richting. Hier zullen heel wat patiënten opgenomen worden die vooruitzichten hebben om later door te stromen naar de gewone geestelijke gezondheidszorg. Maar wat met de mensen voor wie er geen plaats is in de psychiatrie? Zij die niet meer geholpen kunnen worden? Het zijn zij die al het langst in de gevangenis zitten en er niet uit zullen komen als er geen alternatief komt."

Een van je hoofdpersonages is Wilfried, die in 1974 zijn vader en zijn opa vermoordde omdat die hem wilden laten colloceren. Het was de tijd van elektroshocks, toen je in een gekkenhuis alleen gekker werd. Wilfried zegt: 'Omdat ik mijn leven wou winnen, heb ik mijn leven verloren'.

"Hij zit al bijna veertig jaar. Veertig jaar geïnterneerd. Het personeel in Merksplas raadde mij af om met hem te gaan praten: 'Hij gaat spelletjes met je spelen'. Ik wou absoluut bij hem geraken, en ben hem blijven opzoeken. Ik merkte dat hij prentjes van blote mannen in zijn cel ophing, om mijn reactie te zien. Hij vroeg me uit, onderzocht of ik de details van ons gesprek van de week daarvoor had onthouden. Hij bleef herhalen: 'Je denkt dat ik ga meewerken aan je film? Vergeet het'. Ik ben blijven gaan. Op een dag zei hij: 'Welkom in mijn hoofd'. Ik was de eerste in jaren die hem behandelde als mens in plaats van als patiënt of crimineel.

"Ik was aan het filmen in de cel van Wilfried. Ik stootte per ongeluk met mijn schouder tegen de celdeur en die viel dicht, in het slot. Er was niemand in de buurt. Wilfried lachte en zei: 'Nu kan ik met je doen wat ik wil'. Ik zei: 'Ja maar Wilfried, ik vertrouw jou.' Er viel een stilte. Het was een fantastisch moment. Eerlijk, zuiver. Hij schrok, niet ik. Je zoekt zoiets niet. Hij zei me dat het jaren geleden was dat iemand zoiets tegen hem had gezegd."

Valse bommelding

De personages in 9999 gapen onbegrijpend naar de muur, zitten op iets denkbeeldigs te kauwen of staan minutenlang stil. Iemand prevelt iets onsamenhangends over psychoses en pilletjes. Een man staat op de gang stilletjes tegen zichzelf te praten: "Ik ben verloren." Je hoort de bel, vroeg in de ochtend. Wartaal. Gejammer van wanhopigen. Ooit, zo valt te vrezen, zullen onze kinderen hier naar kijken als wij naar een voormalig leprozeneiland.

"In de gevangenis is er een constante brij van klanken. Deuren die kletteren, sleutels die rammelen. Het is in elk geval niet de goede situatie voor wie niet goed in zijn hoofd is. Ik moest altijd mezelf overwinnen om naar Merksplas te gaan. Eens ik er was, was het goed, maar het vooruitzicht was altijd zwaar. Ik had in die twee jaar ook niemand aan wie ik kon uitleggen waar ik mee bezig was."

Hoe geraakte je er binnen?

"Door vooraf aan de directie eerlijk te vertellen wat de bedoeling was. Dat ik de leefwereld van deze mensen wou tonen. Op de première heeft de adjunct-directrice van de instelling het woord genomen. Ze maakte duidelijk dat ook zij, mensen die hier dagelijks in staan, dit niet willen."

Wie wil dit wél?

"Van al wie de situatie kent: niemand. Verder: de gewone bevolking misschien?

"Weet je, het kan iedereen overkomen. Je broer, je zus, je vader. Een van mijn personages is ter wereld gekomen met zuurstoftekort. Hij spreekt over zichzelf in de film: 'Psychopathie in de hoogste graad'. En die man zit daar, in zijn vergeetput. Echt, ik ben diep beschaamd. Ik kon tegen die gasten niks anders dan mij excuseren.

"De film is er gekomen op vraag van de Liga voor de Mensenrechten. Ik heb geen moment getwijfeld toen ze me dit vroegen. Omdat ik misselijk word van onrecht. Voor de Liga kon het niet snel genoeg gaan, ik wou er mijn tijd voor nemen. Ik wou de personages rustig, een voor een, leren kennen. Ik liet mijn tempo bepalen door de personages. Ik heb ze meer dan een jaar lang eens per week bezocht, alleen om te praten. Het filmen zelf duurde twaalf dagen."

Hoe reageerden ze?

"Ik kreeg een paar huwelijksaanzoeken (lacht).

"In dat anderhalf jaar ben ik door verschillende fases gegaan. Zwaar verontwaardigd over het onrecht, maar ook geconfronteerd met zware feiten. De geïnterneerde, wie is dat? Sommigen zijn zwaar ziek, anderen niet. Sommigen hebben zware feiten gepleegd, de meesten niet. Een van de personages zei: 'Ellen, ik denk dat ze mij duidelijk proberen te maken dat ik iets verkeerds heb gedaan en dat ik het niet meer mag doen. Maar dat wéét ik intussen wel. Het lichtje brandt en het brandt al zo lang dat het zeer doet, dat het knettert en voelt alsof het kan ontploffen.' Die gast is geïnterneerd vanwege een valse bommelding. In een station. Hij vertelde dat het was uitgeraakt met zijn lief, en dat hij in de war was. De moeder van zijn ex belde hem, net toen er bij hem een trein voorbijkwam. 'Maar Ellen, dan is het toch logisch dat ik denk dat er een bom in die trein zit?' Zeven jaar zit die gast daar al, zonder het minste perspectief. Als je psychisch ziek bent, word je véél harder gestraft. Je moet veel langer in de gevangenis zitten en je hebt geen enkele toekomst meer."

Porno aan de muur

Op nieuwssites regende het deze week commentaren. De nabestaanden van de slachtoffers van Van Den Bleeken vinden dat hij beter zou wegrotten in zijn cel, dat ook euthanasie te mild is. Anderen halen er berekeningen bij over wat dat de belastingbetaler wel niet kost, zo'n gevangenis.

"De enige vrijheid die ze daar hebben, is televisie", zegt ze. "De vrijheid om die aan of uit te zetten. Ik was daar ten tijde van de reportage op Panorama, een paar jaar geleden, waar Frank aankondigde dat hij euthanasie wou. Iemand zei: 'Misschien moet ik dat ook vragen'. Wilfried zei: 'Dat weet ik al veel langer, dat ik hier met mijn voeten eerst buiten zal gaan'."

Van slechts twee geïnterneerden vertel je in de film wat ze hebben misdaan. Er is Wilfried en er is Steven, een jonge West-Vlaming.

"Hij is geïnterneerd omdat hij een fiets in brand heeft gestoken. Hij werd opgepakt en moest naar de psychiater. Hij was onder invloed van drugs en kreeg een verslag. En een datum in zijn dossier: 9999. Het probleem met Steven is dat hij extreem introvert is. Het enige middel om dat te overwinnen, is drugs. Dus gaat hij door het leven met een permanent dilemma. Wil hij een goede beurt maken bij de psychiater, wil hij kunnen praten over waar hij mee zit, dan kan dat enkel onder invloed van drugs. Neemt hij drugs - en zoals in elke gevangenis zijn er ook in Merksplas drugs - dan houdt hij zich niet aan de afspraak.

"Hij is nu vrij en clean. Ik hoop dat hij die spiraal van heen en weer gaan tussen gevangenis en psychiatrie kan doorbreken."

Wat weinigen lukt, blijkbaar.

"De voorwaarden waar iemand als Steven zich bij zijn vrijlating aan moet houden, zijn onrealistisch en onmenselijk. Ze mogen 'geen contact hebben met andere geïnterneerden'. Dat is toch te gek? De enige mensen die hen begrijpen, die min of meer een idee hebben van wat ze hebben doorgemaakt, die mogen ze niet zien. Stel, je zit in de bus en er stapt iemand op met wie je in Merksplas hebt gezeten. Dan moet je opstaan en hard wegrennen? Het lijstje voorwaarden is eindeloos. Je moet verdomd sterk zijn om je eraan te kunnen houden en vooral geen enkel zwak moment kennen. Steven zegt: 'Eens geïnterneerd, sta je altijd met een been in de gevangenis. Velen in Merksplas zijn even buiten geweest, maar snel weer binnen gebracht. Wilfried is in al die jaren één keer vrijgekomen, en snel weer opgepakt. Reden: de landsgrens overschreden. Ook dat mag niet. Een mens jarenlang opsluiten, brengt schade toe. De wetenschap is daar helder over: detentieschade is zo goed als onherstelbaar. De mensen in Merksplas gaan daar vrij nuchter mee om. Ze weten zulke dingen, dat dit helemaal niet klopt. Dat hen een stuk leven is afgepakt.

"Ik heb een film proberen te maken die je samen met de personages opsluit, die een investering vraagt. Ik wilde geen compromissen sluiten. Ik heb er alles aan gedaan om de kijker het gevoel te geven dat ik daar zelf kreeg. Ik probeerde te kijken vanuit hun perspectief, te voelen hoe het is om permanent begluurd te worden. Als ik bij hen was, ging ik op het bed zitten, of op de wc-pot. Zo was ik bij hen, kon ik me het veroorloven om commentaar te geven op de pornoprentjes aan hun muren. Zo van: 'Zeg, doe die eens weg'. Er is ook veel gelachen, gelukkig."

Dat is zo gek. Steven speelt piano, aan een aantal personages merk je weinig abnormaals.

"Een van hen kreeg een woedeaanval toen een cipier zijn deur voor me opende terwijl hij op het toilet zat. Hij zei: 'Ja Ellen, en dan een vrouw op bezoek, dat is niet leuk hoor'. Deze mensen worden dag en nacht om het uur bekeken. Lichten aan, en ogen in het kijkgat. Of zoals een personage zegt: 'Ze komen kijken of we nog geen zelfmoord hebben gepleegd'.

"Als op het nieuws wordt gezegd dat België voor de zoveelste keer is veroordeeld door het Europees Hof, weten ze het allemaal. Dan is het van: 'Wow! ze zijn ons dan toch niet vergeten, nu gaan ze toch echt wel iets moeten doen.' Ik vraag me dat al de hele tijd af: waar eindigt dit? Euthanasie, omdat ons land het simpelweg vertikt om geesteszieke mensen te helpen? Ik hoop dat het kan komen van Europa. Toen de film in Zwitserland in première ging, vielen de mensen omver. Dat dit nog kan, in Europa, in de 21ste eeuw.

"Ik ben grote fan van het Museum Dr. Guislain, dat de geschiedenis van de psychiatrie laat zien, en van De Geschiedenis van de waanzin van Michel Foucault. Wat nu met geïnterneerden gebeurt, is deel van een evolutie die al lang bezig is. Deze mensen vallen tussen de plooien van de maatschappij omdat we nog steeds niet weten hoe we moeten omgaan met psychische ziektes. Ik stel mij voor dat er ooit een vervolg komt op de tentoonstelling in het Guislainmuseum. Dat we met schaamte zullen kunnen terugkijken. Dat is nu, met afstand, mijn enige troost. De vergeetput is gedocumenteerd."

9999 is op 11 oktober in Cinema Zed in Leuven te bekijken op Amnesty Dag en zit vanaf 3 oktober in het video-on-demandaanbod van Telenet en Belgacom. www.9999themovie.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234