Woensdag 21/04/2021

De (veel te) late biecht van een Nobelprijswinnaar

Grass' literatuur staat als een rotsblok, maar zijn moraliserende politieke levenswerk, waarin hij strenge maatstaven voor anderen hanteerde, is door zijn zwijgen waardeloos geworden

Frank Schlömer

vindt dat het oeuvre van Günter Grass tot de moderne wereldliteratuur blijft behoren

De controverse rond Nobelprijswinnaar voor Literatuur Günter Grass blijft de Duitse media bezighouden, maar eigenlijk was het niet eens zo moeilijk om de naam van de prominentste Duitse auteur in leven aan te treffen in belastende documenten. Er bestaat immers een vergeeld papier dat dateert van 1946. Daaruit blijkt dat Grass in 1944 tot de Waffen-SS-tankeenheid Frundsberg was toegetreden.

Uit dat Amerikaanse militaire document blijkt al dat Grass lid was geweest van de Waffen-SS, maar dat bleef al die jaren onopgemerkt en hij liep er zelf niet mee te koop. Over de door de Amerikanen krijgsgevangen gemaakte jongeman werd een fiche opgemaakt met zijn persoonsgegevens. Dat daar niemand belangstelling voor had, is mede te verklaren doordat er toen tienduizenden van die gevallen waren .

In zijn autobiografie Beim Häuten der Zwiebel (letterlijk: bij het pellen van de ajuin) heeft Grass het nu zelf onthuld en hij heeft daarmee de grootste controverse over zijn persoon veroorzaakt die er ooit heeft bestaan in zijn bijna 80-jarige leven. Want de figuur Günter Grass is niet aan de eerste rel over zijn persoontje toe en hij heeft zelfs nu, middenin de storm, voor bijkomende commotie gezorgd door op een verkapte manier zijn boek te promoten.

Op de vraag waarom hij al die jaren gezwegen heeft, zei hij laconiek: "Ja, ik heb dat niet onthuld en daar moet ik mee leven. Het enige wat ik over die zaak kan zeggen is dat ze in mijn jongste boek een thema is geworden. Daar staat alles wat ik erover te zeggen heb." Met andere woorden, wie er het fijne van wil weten moet maar zijn boek kopen.

Grass zelf doet niet al te veel moeite om zich te verdedigen, wellicht omdat hij het hopeloze van de onderneming inziet. "Men probeert een onpersoon van mij te maken. Ik hoop echter dat enkele van de commentatoren mijn boek ook grondig zullen lezen", zo bleef het erbij. Het hardst zal hij waarschijnlijk nog geraakt worden door zijn geboortestad Danzig (Gdansk), die hij aan literaire wereldroem hielp met zijn roman Die Blechtrommel. Het stadsbestuur overweegt hem het ereburgerschap te ontnemen.

Met zijn spectaculaire onthulling heeft hij ervoor gezorgd dat hij het hele intellectuele Duitsland over zich heen krijgt, al hebben sommigen de moed op te roepen om hem toch maar niet als een paria te behandelen. Het is vooral het betweterige toontje van de geniale auteur van boeken, die terecht tot de wereldliteratuur behoren, waar velen nu over vallen. Grass heeft geen blad voor de mond genomen toen hij uithaalde naar rechtsen en conservatieven in de politiek en aan de kaak stelde dat figuren uit het Derde Rijk het in de Bondsrepubliek weer tot groot aanzien hebben gebracht. De vriend van veel SPD-toppolitici haalde met graagte uit naar 'de zwarten' van de christendemocratische CDU en CSU en die laten hun enige kans om nu terug te slaan niet liggen.

"Wie het verleden verdringt, kan in het heden noch in de toekomst standhouden", "Laten we ons niets wijsmaken: de politieke misdadigers van gisteren zijn door gewenningsverschijnselen weer salonfähig geworden", en "In dit land kan de voormalige nationaalsocialist Kiesinger gewoon bondskanselier worden, hoewel hij een misdadigersregime trouw gediend heeft". Dat zijn slechts enkele van de tackelende uitspraken uit Grass' carrière. Die klinken nu toch wel, op zijn zachtst uitgedrukt, bijzonder eigenaardig uit de mond van iemand die ooit bij de Waffen-SS is geweest. De storm van verontwaardiging is dus te begrijpen.

Dat alles betekent echter voor mij niet dat de schrijver van het editorial van de Braunschweiger Zeitung gelijk zou hebben die recentelijk schreef: "De late herinnering aan Grass' SS-lidmaatschap toont alleen maar duidelijk aan hoe weinig waarde wij hechten aan het politieke oordeel van schrijvers en dichters." Neen, meneer edito, kunstenaars zijn burgers zoals alle anderen in de samenleving en die hebben recht op een mening over politiek zoals iedereen. Net zo goed als Vlaamse zangers het recht hebben om concerten te organiseren tegen de onverdraagzaamheid in de maatschappij.

Dichters en schrijvers hebben met hun politieke mening al vaak waardevolle bijdragen aan samenlevingen geleverd. Dat heeft de geschiedenis in vele delen van de wereld veelvuldig aangetoond en dat doet niets af aan de waarde van hun literaire werken. Het is niet omdat Ezra Poud sympathie voor het fascisme beleed dat hij niet tot de grootste dichters van de twintigste eeuw moet worden gerekend. Is Pablo Neruda een karamellenverzendichter omdat hij lid geweest is van de stalinistische Chileense communistische partij en dus gelieerd zou kunnen worden met goelagarchitect Josef Stalin?

Dat praat de fundamentele misstap die een arrogante Günter Grass door zijn stilzwijgen zette hoegenaamd niet goed en ik kan alleen maar minachting opbrengen voor zijn onwaarschijnlijk grote dosis hypocrisie die uit zijn stilzwijgen blijkt. Maar dat wil niet zeggen dat zijn boeken nu waardeloze literatuur zouden zijn van het niveau der stationsromans of dat hij zijn Nobelprijs zou moeten teruggeven zoals sommigen al van de daken schreeuwen. Grass' literaire werk staat als een rotsblok, maar zijn moraliserende politieke levenswerk, waarin hij altijd strenge maatstaven voor anderen hanteerde, is door zijn zwijgen waardeloos geworden.

De filosoof Theodor Adorno vroeg de Duitsers of er "na Auschwitz nog literatuur kan worden geschreven" en dat was destijds geen onterechte vraag. De auteur Günter Grass heeft met Auschwitz niets te maken, maar zijn zichzelf opgelegd zwijgen heeft hem ongeloofwaardig gemaakt als moreel gezaghebber. Toch moet hij niet uit de annalen van de wereldliteratuur worden geschrapt. Grass had beter dan wie ook moeten beseffen dat als diegenen de oorlog hadden gewonnen die hij in zijn jonge jaren heeft gediend, hij zijn mond dan niet zo vrij zou hebben kunnen opendoen en zijn boeken op de brandstapel zouden zijn beland. Maar de brandstapel is echt wel de laatste plaats waar de werken van Günter Grass thuishoren, al heeft hij met het geknoei met zijn curriculum vitae een onbegrijpelijke blunder begaan.

Frank Schlömer is buitenlandredacteur bij deze krant

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234