Zaterdag 28/01/2023

De val van een Europese superman Portret van commissievoorzitter Romano Prodi

CVP-europarlementslid Marianne Thyssen: 'Een commissievoorzitter moet ook kunnen winnen. Prodi heeft dat nog niet gekund. Hij is steeds moeten terugkrabbelen'VLD-europarlementslid Dirk Sterckx: 'Prodi heeft een begeesterend project nodig om zich te profileren. Kijk naar Delors, die lanceerde onmiddellijk het idee van de Europese binnenmarkt'

Johan Corthouts

Hij zou de man zijn die Europa weer op het goede spoor zou brengen. Sommigen zagen in hem zelfs een nieuwe Jacques Delors, de Franse commissievoorzitter die jarenlang de Europese politiek domineerde. Maar een jaar na het aantreden van de nieuwe Europese Commissie blijkt Romano Prodi de hoge verwachtingen niet in te lossen. Prodi is een zwakke leider, een gebrekkige communicator. Hij mist uitstraling en bezieling om Europa vooruit te helpen. 'Prodi is niet de mirakelman die iedereen in hem zag', zegt de Belgische commissaris Philippe Busquin.

'Ongetwijfeld de geschiktste kandidaat', 'de man op de juiste plaats', luidden de commentaren in Europese diplomatieke milieus bij de voordracht van Prodi. De Italiaanse professor had net een mirakel gerealiseerd. Op twee jaar tijd deed hij wat vriend noch vijand ooit voor mogelijk hadden gehouden: hij draaide de Italianen de duimschroeven aan en bezorgde Italië na een drastische bezuinigingsoperatie een ticket voor de muntunie. Het was een ware krachttoer, waarmee hij in binnen- en buitenland lof oogstte. Toegegeven, Prodi kon weinig Europese adelbrieven voorleggen, maar die handicap zagen de lidstaten door de vingers toen ze hem einde maart 1999 op de Europese top van Berlijn tot commissievoorzitter bombardeerden.

Voor Prodi begonnen de problemen al vrij snel nadat het Europees Parlement hem met een monsterscore als superman binnenhaalde. Prodi vroeg een sterke commissie met onbesproken leden. De lidstaten bezorgden hem een ploeg waarmee hij op 15 september 1999 slechts met moeite door het parlement geraakte. Commissarissen zoals de vroegere PS-leider Busquin (Wetenschapsbeleid), de Duitse Michaele Schreier (Begroting), de Fransman Pascal Lamy (Handelsbeleid) en de Spaanse Loyola de Palacio (Transport) kregen het wegens duistere zaakjes zwaar te verduren in het parlement.

Het duurde niet lang voordat Prodi zelf met de lidstaten op aanvaringskoers zat. Dat de Italiaan zichzelf beschouwde als voorzitter van een Europese regering, werd in de hoofdsteden nog op hoongelach onthaald. Zijn poging om de lidstaten een toetredingsdatum voor de kandidaat-lidstaten door de strot te rammen, deed hem veel krediet verliezen. Een diplomatieke uitschuiver maakte Prodi met een uitnodiging voor de Libische kolonel Kadhafi. Prodi wou de Libische leider uit zijn internationaal isolement halen, maar de lidstaten verhinderden dat voor Kadhafi in Brussel de rode loper werd uitgerold. Een blunder van formaat scoorde de Italiaan met zijn verklaring over de muntunie. Een euroland dat uit de muntunie wil stappen? Moet volgens de commissievoorzitter zonder al te veel problemen kunnen.

Prodi zou en moest de puinhoop van een decennialange administratieve verwaarlozing in de Brusselse instellingen ruimen, maar de vrees bestond dat hij in zijn dadendrang aan de gevoelige evenwichten binnen de instelling zou raken. Niet ten onrechte. De Fransen gingen op hun achterste poten staan toen bleek dat bij verschuivingen in de administratie ze hun jarenlange controle over het departement Landbouw kwijtraakten. De Nederlanders waren woest toen Carlo Trojan als secretaris-generaal moest opstappen. "De druk van de Europese lidstaten op mij is bijna gewelddadig", reageerde Prodi in mei. "Maar ik moet besluiten nemen zonder rekening te houden met de lidstaten. Ik heb mijn eigen verantwoordelijkheid, net als de topmannen van Royal Dutch Shell en Unilever."

Maar precies op dat punt krijgt Prodi het verwijt dat hij het voorbije jaar veel te weinig heeft gedaan. "Een commissievoorzitter moet ideeën kunnen lanceren en dat hij daarbij af en toe wordt teruggewezen, is niet zo erg", zegt Marianne Thyssen, CVP-europarlementslid. "Maar een commissievoorzitter moet ook kunnen winnen. Prodi heeft dat nog niet gekund. Hij is steeds moeten terugkrabbelen."

Dat de commissievoorzitter er niet in slaagde zich door te zetten, heeft veel met zijn eigen onhandigheid te maken. Tegelijkertijd wordt hem een gebrek aan visie verweten. Dat maakt van Prodi nog een zwakkere voorzitter dan zijn voorganger Jacques Santer, die allerminst bekendstond als een groot politicus. Voor al wie gelooft in de Europese integratie is de figuur van Prodi een ware ontgoocheling. Zijn commissie telt met de vroegere Labour-leider Neil Kinnock, de Nederlander Frits Bolkestein, Lamy en de Palacio sterke figuren in haar rangen. Maar Prodi, het uithangbord, gooit de eigen ruiten in. "We hadden iemand anders moeten kiezen", geeft staatssecretaris voor Europese Zaken Pierre Chevalier toe. "Iemand met meer ervaring, iemand uit het old boys network."

Dat de commissie zwak presteert, heeft echter niet alleen met de voorzitter te maken. Het Europees Parlement dwong in maart vorig jaar de ploeg van Santer tot ontslag. Het parlement ging door op zijn elan en trachtte zijn autoriteit over de commissie te versterken. De fractie van christen-democraten en conservatieven, de grootste politieke groep in het Europees Parlement, slaagde er zelfs in om greep te krijgen op de personeelsveranderingen in de commissie. "In ruil voor de kwijting van de begroting bood Prodi haar in het voorjaar het ontslag van Trojan aan. Dat gebeurde in het diepste geheim", verklapte een diplomaat.

Het parlement verleende in mei de commissie de kwijting voor de begrotingen, maar onder voorbehoud. "Over de zaken van Flechard en het Spaanse vlas (twee subsidiedossiers waarin Lamy en de Palacio in opspraak kwamen, nvdr) vragen we nog steeds meer uitleg", zegt Bart Staes, europarlementslid van VU&ID. Dat Trojan geofferd werd in ruil voor de steun van de christen-democraten en conservatieven voor de kwijting, betwijfelt hij ten zeerste. "Maar onder druk van de Duitsers speelde de grootste fractie het spel wel zeer hard. De Duitse christen-democraten hebben voor het eerst sinds lang geen eigen commissaris en koelden hun woede op begrotingscommissaris Schreier."

Het parlement heeft zichzelf gemandateerd om de hervorming van de Europese Commissie nauwlettend in de gaten te houden. Als er een punt is waarop de Europese Commissie aan het einde van de rit zal worden beoordeeld, is het haar eigen interne hervorming. De fouten die de commissie-Santer heeft gemaakt, mogen niet worden herhaald. De commissie zal haar eigen boontjes moeten doppen. Een herhaling van de strapatsen van de vroegere commissaris Edith Cresson, die zelfs zo ver ging dat ze haar eigen vriendje en tandarts op de loonlijst van de commissie plaatste, wil ze koste wat kost vermijden. De commissie heeft nood aan een eigen Copernicus-operatie. Dat wordt een werk van lange adem. "Tot dusver heeft de commissie nog al te vaak de tendens om haar eigen winkel af te schermen", aldus Staes. "De Europese Commissie heeft geen cultuur van openheid."

Maar er is meer nodig om de Europese Commissie een grotere uitstraling te geven. "Prodi heeft een begeesterend project nodig om zich te profileren. Kijk naar Delors, die lanceerde onmiddellijk het idee van de Europese binnenmarkt. Later kwam de muntunie", zegt Dirk Sterckx, VLD-europarlementslid. Maar welk project? De grootste uitdaging waarvoor de Unie staat, is de uitbreiding naar Midden- en Oost-Europa. Voor de Europese Commissie komt het erop aan de onderhandelingen met de twaalf kandidaat-lidstaten tot een goed einde te brengen. De lidstaten kijken nauwgezet toe hoe de commissie de onderhandelingen leidt. De meeste lidstaten zouden het liefst zien dat die besprekingen nog geruime tijd aanslepen. Naarmate de uitbreiding dichterbij komt, neemt de afkeer ten aanzien van de nieuwkomers onder de huidige lidstaten zienderogen toe. Voor de Europese Commissie is het onbegonnen werk zich op zo'n gevoelig terrein te profileren. "Het belangrijkste politieke project van deze commissie is de uitbreiding, maar dat project wekt weinig geestdrift", geeft Busquin toe. "De uitbreiding betekent een inspanning op het vlak van solidariteit. Maar niemand durft dat tegen de publieke opinie zeggen."

Uiterlijk in 2003 wil de Europese Unie klaarstaan om de nieuwe lidstaten te verwelkomen. Dat hebben de lidstaten beloofd. Daarvoor is eind dit jaar een verdragswijziging nodig. Het Verdrag van Nice hertekent de krachtsverhoudingen tussen de lidstaten en moet zorgen voor een soepele besluitvorming in een Unie met straks 20, 25 of zelfs 30 leden. In zo'n delicaat en technisch onderhandelingsproces lijkt evenmin een rol van betekenis weggelegd voor de Europese Commissie.

De meeste lidstaten zouden niet liever willen dan dat de Europese Commissie zich beperkt tot het uitvoeren van de vele opdrachten die de lidstaten haar toebedelen: de agenda van de top in het Finse Tampere rond asiel en migratie, de ruime wetgeving rond voedselveiligheid en helpen bij het op poten zetten van een Europees leger, zonder daarbij voormalig Navo-secretaris-generaal Solana als bijzondere vertegenwoordiger van de lidstaten al te veel voor de voeten te lopen. Dat zijn de contouren waarbinnen Prodi en zijn team zonder veel ongelukken kunnen bewegen. Liefst met het huidig aantal ambtenaren, en zeker niet via outsourcing van opdrachten, anders is het risico te groot dat er een nieuwe variant opduikt van Cresson en haar tandarts. "De lidstaten pleiten in toespraken voor een sterke commissie, maar die zal maar zo sterk zijn in de mate dat ze het vertrouwen geniet van de lidstaten. Dat is vandaag niet het geval en jammer genoeg onderneemt de commissie zelf weinig pogingen om tegen de lidstaten in te gaan", sakkert een diplomaat.

In sommige hoofdsteden wordt er helemaal niet rouwig gedaan over het zwakke profiel van de Europese Commissie. De Franse president Jacques Chirac ziet geen sterk rol weggelegd voor de commissie in een toekomstig Europa. De Duitse bondskanselier Gerhard Schröder en de Britse premier Tony Blair weifelen over welke richting Europa uit moet. Heel wat lidstaten staan weigerachtig tegen een verdere overdracht van soevereiniteit aan Europa. De vrees voor een Europese superstaat is het meest uitgesproken in Groot-Brittannië en in de Scandinavische landen. Maar ook in andere landen luwt het enthousiasme voor Europa. Dat keert zich tegen de commissie. "Als Europese Commissie moet je ook kansen krijgen. Voor Delors was het vroeger veel gemakkelijker om het Europees beleid gestalte te geven. Hij had de ruggensteun van Mitterrand en Kohl", zegt Thyssen.

"Willen de lidstaten de commissie wel nieuwe kansen geven? Het echte Europees beleid gaat niet meer vooruit. De samenwerking tussen de lidstaten daarentegen wel", zegt Busquin. "Kijk naar de defensiepolitiek en de aanstelling van Solana als hoge vertegenwoordiger van de lidstaten. Als straks de Fransen hun zin krijgen en buiten de commissie om een 'mijnheer euro' wordt aangeduid, dan kan Pedro Solbes (de Spaanse commissaris voor Monetaire Zaken, nvdr) enkel nog studiewerk verrichten."

Volgens Busquin maken de lidstaten zich sterk dat ze Europa vooruit willen helpen, maar de Belgische commissaris twijfelt daar openlijk aan. "Iedereen noemt zich Europeaan, maar in de praktijk valt daar weinig van te merken."

De commissie van Prodi heeft in het afgelopen jaar niet laten blijken dat ze tegen die trend wil ingaan. Ze legt zich al te gemakkelijk neer bij het feit dat de lidstaten haar in de hoek drummen. Ze zet zichzelf buitenspel en laat de lidstaten hun gang gaan. "Ook in het Europees Parlement is er een groot aantal mensen dat de commissie aan handen en voeten wil binden", zegt Sterckx. "Dat is verkeerd. Als je weerwerk wilt bieden aan de trend naar meer intergouvernementalisme (waarbij de lidstaten de Europese besluitvorming naar zich toetrekken, nvdr) moet je de Europese Commissie meer manoeuvreerruimte geven en de kans bieden zichzelf te profileren. Voor mij is Prodi nog niet mislukt."

"Toegegeven, we moeten de Europese Commissie misschien minder als vijand en veeleer als bondgenoot zien, maar een zwakke medespeler dwingt weinig respect af", zegt Staes. Dat het team van Prodi als het ware onder curatele van de lidstaten en het parlement staat, heeft het aan het geknoei van de vorige ploeg van Santer te danken. Dat ze een jaar na haar aantreden die erfenis nog niet van zich heeft weten af te schudden, heeft ze ook aan zichzelf te wijten, en niet het minst aan het zwakke optreden van haar voorzitter. Prodi heeft nog vier jaar om te bewijzen dat hij beter kan. Maar een ding is nu reeds zeker. De status van halve heilige en superman die Prodi anderhalf jaar geleden nog werd toegedicht, daarvoor komt de Italiaanse professor niet meer in aanmerking.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234