Donderdag 19/05/2022

'De universiteit blijft een mannenbastion'

Vlaams minister van Wetenschap en Innovatie Fientje Moerman (VLD) wil het wetenschappelijke onderzoek naar nieuwe einders stuwen en maakt er een erezaak van om de vervrouwelijking van de academische wereld een duwtje in de rug te geven. Marleen Temmerman, ooit op een sp.a-lijst, is daar als professor verloskunde en gynaecologie aan de UGent een bevoorrechte getuige van: 'Het kan altijd beter, maar we hebben nu tenminste een beleid.'

Door Gorik Van Holen en Tine Peeters / Foto Yann Bertrand

Neem de recente beslissing van Moerman om schoon schip te maken met een aantal twijfelachtige praktijken binnen het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO), dat jaarlijks zo'n honderd miljoen euro aan onderzoeksgelden uitdeelt. In de commissies die over dat geld beslissen, zitten voortaan meer vrouwen en Moerman gaat voor het eerst de kwaliteit van de academici die erin zetelen controleren. Temmerman: "Als je erin slaagt die commissies diverser te maken en de kwaliteit te garanderen, krijg je vanzelf een breder spectrum aan onderzoeksmogelijkheden."

Moerman: "Tot nog toe was het een old boys network. Niemand kon me precies vertellen hoe die commissies werden samengesteld. Blijkt dat de prof die wegging gewoon zelf een andere aanbracht. En soort zoekt soort. Zo blijft het een mannenbastion."

Temmerman: "Dat geldt overal in de academische wereld. Het begint wat te verbeteren, maar toch. De neiging om voor een man te kiezen bestaat nog. Als een mannelijke prof op emeritaat gaat en een opvolger voor een FWO-commissie zoekt, kijkt hij rond zich en ziet hij vooral mannen. Als vrouw moet je je nog altijd dubbel bewijzen."

Moerman: "Onlangs vergaderde ik met de rectoren. Eén van hen vroeg me: 'U weet toch dat het beter is voor de universitaire prestaties van de kinderen dat één van de ouders voltijds thuis is?' 'Als u daar zo zeker van bent, neem ik aan dat u bent thuisgebleven?', heb ik geantwoord."

Is de vervrouwelijking van de FWO-commissies meer dan een druppel op een hete plaat?

Temmerman: "Dat is een belangrijk inhaalmaneuver, want het FWO speelt een essentiële rol in de verdeling van de onderzoeksbudgetten. Als je naar het aantal vrouwelijke studenten kijkt, zou je kunnen denken dat het probleem binnen een of twee generaties vanzelf opgelost raakt. Maar ik ben daar zo zeker niet van."

Moerman: "Meer dan de helft van de studenten zijn meisjes. Bij de assistenten, de doctor-assistenten en het wetenschappelijk personeel gaan de percentages naar de 40 procent. Maar aan de top zie je dat nauwelijks 13 procent van de hoogleraren en 8 procent van de gewoon hoogleraren vrouw is. Het gebrek aan diversiteit bij het FWO, waar maar 11 procent vrouwen in de commissies zit, speelt daar een rol in."

Temmerman: "Als je commissies vol fysici of biochemici stopt, zullen de fondsen ook automatisch in die richting gaan. Hoe meer diversiteit je hebt, hoe breder het spectrum van onderzoeksmogelijkheden. En hoe meer kansen afwijkende invalshoeken en visies binnen één vakgebied krijgen. Het probleem is breder dan de man-vrouwverhouding. Ik zeg niet dat het FWO slecht functioneert, maar ik heb vaak de indruk dat er bepaalde accenten worden gelegd. Professoren drukken hun eigen visie door. Het interesseert me dus niet alleen dat er meer vrouwen in de commissies zitten, maar ook dat de kwaliteit van de commissies gegarandeerd wordt."

Dat was tot nog toe een probleem?

Moerman: "De regel dat de wetenschappers in de commissies tot de beste 40 procent van hun vakgebied moeten behoren, bestaat al lang. Maar niemand controleerde het. Dat doen we voortaan wel. Bovendien gaan we elke vacature ook ruim bekendmaken, zodat iedereen zich kandidaat kan stellen. Maar zolang meer dan twee derde van de commissieleden een man is, zal de functie automatisch naar een vrouw gaan."

Als er in die top veertig geen vrouw zit, hebt u wel een probleem.

Moerman: "U gaat daar blijkbaar van uit, maar ik ben er nogal gerust op. Zolang de heren het onder elkaar verdeelden, was er geen kwaliteitscontrole."

We willen maar zeggen: tegenstanders zullen dit quota noemen, met de voorspelbare kritieken van dien.

Moerman: "Het wetenschappelijk onderzoek in Vlaanderen zit boordevol quota. Dit is trouwens geen quotum maar een streven naar een minimumverdeling. Je hoeft geen vrouw te zijn om in een commissie van het FWO te zitten. Maar het is wel decennia lang een criterium geweest om er niet in te zitten. Trouwens, als er niet genoeg geschikte kandidaturen van vrouwen zijn, kan er nog altijd afgeweken worden van die regel."

Temmerman: "Ook nu zijn de commissies volgens quota samengesteld: zes Vlamingen, zes Walen en twee buitenlanders. Er zijn overal quota en daar kraait geen haan naar. Maar als het over gender gaat, zegt men meteen dat het niet kan."

Wat houdt vrouwen tegen om tot de academische top door te stoten?

Temmerman: "Vaak zie je ze afhaken als ze hun doctoraat af hebben. Op dat moment komen de kinderen en wordt het gezin een extra last. Want hoe je het ook draait of keert, het zijn nog altijd de vrouwen die zwanger worden en voor de kinderen zorgen. Wie wel doorgaat, heeft niet altijd zin om in allerlei raden en commissies te gaan zitten. Ik vind dat we in onze maatschappij in het algemeen voor veel meer ondersteuning zouden moeten zorgen. Zorg voor crèches die niet sluiten om vijf uur, of voor was- en strijkdiensten aan de universiteit."

Moerman: "Het zijn die dingen die je uiteindelijk kapot maken. Beleidsmakers moeten daar rekening mee houden. We moedigen onderzoekers met extra premies aan om een tijdje aan een buitenlandse universiteit te werken. Maar als je eist dat het in lange onafgebroken periodes gebeurt, maak je het vrouwen dubbel moeilijk. Want hun man zal niet volgen en dus blijven ze thuis. Vandaar dat het ook in kortere periodes moet kunnen."

Ondervindt u eigenlijk nog veel weerstand als u zo'n maatregel neemt?

Moerman: "Ze hebben een beetje geprobeerd. De rectoren hadden een plan waarmee we er in 2015 misschien wel zouden komen. Dat vond ik toch een beetje te slap. Maar niets noemenswaardigs."

Temmerman: "Je kunt ook moeilijk iets inbrengen tegen pogingen om voor meer kwaliteit en diversiteit te zorgen. Het zal hier en daar wel eens slikken zijn als men bij een vacature heel wat vrouwelijke kandidaturen krijgt. Maar daarvoor moet de oproep eerst ook in de geesten van de vrouwen doordringen. We moeten hen ervan overtuigen dat ze het kunnen en dat ze zich kandidaat moeten stellen."

Moerman: "Dat was tot nog toe het probleem: niemand wist wanneer er een plaats vrijkwam. Dit is ook een oproep naar alle vrouwelijke academici: kom uit je kot en stel je kandidaat."

Is de ene universiteit seksistischer dan de andere?

Moerman: "In Leuven werkt men er al een tijdje aan. Er is zelfs een vicerector aangesteld die zich specifiek met die problematiek bezighoudt. Ik heb de indruk dat vrouwen het iets moeilijker hebben aan de universiteiten waar er sterke netwerken bestaan waartoe vrouwen moeilijk toegang hebben.

Temmerman: "In Gent zijn ze er een beetje laat mee begonnen. Maar voor de nieuwe rector is gender geen vies woord meer. Vroeger haalden ze op tijd en stond de gevleugelde woorden van Louis Major (gewezen socialistische Kamervoorzitter, GoV/TP) boven: 'Die wijven moeten zoveel complimenten niet maken.' Die sfeer is veranderd."

Hoe zit het, los van de genderkwestie, met het wetenschapsbeleid?

Temmerman: "De financiering van het wetenschappelijke onderzoek gaat er stilaan op vooruit. De Europese norm is in zicht, maar het kan nog stukken beter."

Dat is nochtans een van de speerpunten van de Vlaamse regering: investeren in onderzoek en innovatie.

Temmerman: "Daar schiet men nog tekort."

Moerman: "De Barcelonanorm zegt dat de overheid tegen 2010 1 procent van het bbp moet investeren in onderzoek en ontwikkeling. Wij zitten ongeveer op 0,75 procent en elk jaar komt daar ongeveer 60 miljoen euro bij. Tegen het einde van de legislatuur, in 2009, komen we aan 0,8 procent."

Temmerman: "We zijn er nog niet, maar er is de laatste tijd veel vooruitgang geboekt. Kijk ook naar de projecten die ervoor zorgen dat topwetenschappers terug naar Vlaanderen komen, of het Methusalemmechanisme, waardoor je als onderzoeker een aantal jaren zeker bent van je financiering. Niet onbelangrijk, want als je een onderzoeksprogramma leidt, ben je vaak meer bezig met het zoeken naar fondsen dan met de inhoud van het onderzoek."

Jullie vormen samen een paars koppel uit Gent. Daar zit de schwung nog altijd in de coalitie. Een voorbeeld voor de federale verkiezingen van volgend jaar?

Moerman: "Van Gent naar de federale regering is een grote sprong."

Zit er nog rek op de ethische en maatschappelijke kwesties die altijd het cement van paars waren?

Moerman: "De meeste dingen zijn gerealiseerd. Abortus, euthanasie, het holebihuwelijk... Maar er dienen zich nieuwe thema's aan die paars kunnen verenigen. Kijk naar de stellingnames inzake milieu. Vorige week heeft de Vlaamse regering beslist om alleen nog geld te geven voor de aanleg van bedrijventerreinen als de elektriciteitsproductie er CO2-neutraal is. Als je zoiets voorstelt, voel je wel wie er het snelst in meegaat."

Temmerman: "Ook de organisatie van de gezondheidszorg is een belangrijk paars thema. Of het integratievraagstuk. De grote ethische thema's zijn gerealiseerd en daar mogen we als paarse partijen best trots op zijn, maar er zijn nieuwe maatschappelijke uitdagingen die ons kunnen binden."

Nochtans zijn er ook grote verschillen tussen sp.a en VLD. Eén puntje uit het nieuwe Burgermanifest van Verhofstadt: nieuwe kerncentrales.

Moerman: "Verhofstadt heeft geen standpunt ingenomen over kerncentrales."

Hij zet de deur wel op een kier om terug te komen op het uitstapscenario.

Moerman: "We hebben als partij nog geen standpunt ingenomen. Ik heb de uitstap nog gestemd toen ik in het parlement zat. Ik vind eigenlijk dat we daarover Europese afspraken moeten maken, maar voor mij blijft het afvalprobleem heel belangrijk. Je spreekt over een stockeringstermijn die het inschattingsvermogen van mensen te buiten gaat."

U verkiest een nieuwe paarse termijn.

Moerman: "De kiezer beslist. De Vlaamse regering was de eerste niet-paarse ploeg waar ik inzat, na het Gentse schepencollege en de federale regering. (lacht) Ik heb eigenlijk ongelooflijk veel geluk gehad in mijn leven. Pas op, je hoort me niet zeggen dat de samenwerking in de Vlaamse regering slecht is. Maar het is anders. Moeilijker."

Temmerman: "Een relatie met drie is sowieso moeilijker dan een met twee."

Fientje Moerman:

Een oproep aan alle vrouwelijke academici: kom uit je kot en stel je kandidaat voor wetenschapscommissies

Marleen Temmerman:

Overal zijn quota en daar kraait geen haan naar. Maar bij quota voor gender hoor je meteen dat het niet kan

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234