Dinsdag 09/03/2021

De ultieme wereldburgers

Meer dan een derde van de voetballers die in actie komen op het WK in Brazilië had ook voor een ander land kunnen spelen. De profvoetballer anno 2014 voelt zich niet langer geremd door grenzen op de landkaart. Hij kiest wat zijn hart hem ingeeft... of wat het beste lijkt voor zijn carrière.

Maar liefst zes bondscoaches dongen naar de gunsten van Adnan Januzaj, toen het 19-jarige talent van Manchester United door zijn bijzondere levensloop bleek te beschikken over wortels in België, Albanië, Turkije, Kosovo en Servië. Daarnaast gooide de Engelse bondscoach Roy Hodgson nog een hengel uit naar Januzaj: de speler woont sinds 2011 in Engeland en Hodgson zou hem op basis van zijn verblijfsduur in het land in 2016 mogen oproepen voor zijn team.

Januzaj koos voor het land waar hij is geboren: België. Hij is een smeltkroes in zijn eentje, in een WK-ploeg met voorts halve Marokkanen, halve Congolezen, een halve Malinees (Moussa Dembélé), een halve Keniaan (Divock Origi) en de halve Fransman Axel Witsel.

Multiculti

Van de 736 voor het WK in Brazilië geselecteerde voetballers beschikt 33,6 procent over een dubbele nationaliteit, zo blijkt uit onderzoek van de Nederlandse de Volkskrant. De keuzes zijn vaak legio. Sommigen konden uit vijf verschillende nationaliteiten kiezen.

Aan het WK doen 32 landen mee, maar in totaal zijn 75 landen op de een of andere manier vertegenwoordigd in Brazilië. Alleen de selecties van Ecuador en Zuid-Korea tellen geen spelers met een dubbele nationaliteit. In de selectie van Argentinië konden 22 van de 23 spelers uitkomen voor een ander land. Algerije is nummer twee (17 spelers), Kameroen nummer drie (16 spelers).

Het Nederlands elftal heeft al decennialang een Surinaamse tint, maar herbergt nog veel meer culturen. In de selectie van Louis van Gaal zitten negen spelers met een dubbele nationaliteit. Zij vertegenwoordigen, inclusief Nederland, tien nationaliteiten. Bruno Martins Indi is een kind van immigranten uit Guinee-Bissau en werd geboren in Portugal. De vader van Memphis Depay is Ghanees. Jonathan de Guzman kwam ter wereld in Canada, als zoon van een Filipijnse vader en een Jamaicaanse moeder.

Frankrijk blijkt het belangrijkste exportland van voetballers. Vooral in de selecties van Algerije en Kameroen hebben veel spelers ook een Frans paspoort. Maar liefst 41 spelers met een Franse achtergrond nemen deel aan dit WK, verdeeld over zeven landen. Spanje is daarentegen in de meeste selecties vertegenwoordigd, 24 spelers in 11 selecties.

Voor wie juichen we?

Het WK voetbal is het grootste landentoernooi ter wereld. Meer dan op welk evenement ook voelen mensen zich verbonden met een nationale ploeg. Ze uiten dat ook uitbundig. Supporters reizen hun team achterna, versieren hun straat, kijken met z'n allen op grote schermen naar de wedstrijd: aan het nationale voetbalelftal ontlenen mensen hun identiteit.

Maar wat betekent die identiteit nog? Voor wie juichen de supporters?

Van Diego Costa, een van de verwachte sterren van dit WK, was tot eind oktober onbekend voor welk land hij zou spelen: Brazilië of Spanje? Costa is geboren en getogen in het noordoosten van Brazilië, maar hij streek na omzwervingen in Europa in 2007 neer in Spanje.

Vanwege zijn jarenlange verblijf in het land verkreeg hij in de zomer van 2013 het Spaanse paspoort.

In maart vorig jaar speelde Costa twee oefeninterlands voor Brazilië. Zeven maanden later maakte de spits bekend niet voor Brazilië maar voor de huidige wereldkampioen Spanje uit te komen op het WK in zijn geboorteland.

De spits van Atlético Madrid is het prototype van de profvoetballer anno 2014. Die voelt zich niet langer geremd door grenzen op de landkaart. Hij kiest wat zijn hart hem ingeeft, en vooral: hij doet wat het beste lijkt voor zijn carrière.

Niet voor niets suggereerde de Braziliaanse bondscoach Luiz Felipe Scolari dat Diego Costa's keuze voor Spanje ook zijn club goed uitkwam: op die manier kon Atlético Madrid een extra buitenlander aantrekken, want dat aantal is aan regels gebonden.

Pragmatisme geeft, kortom, steeds meer de doorslag.

Smachten naar een spits

Er zijn vier manieren waarop spelers meerdere nationaliteiten kunnen bezitten, naast die van het land waarvoor ze uitkomen op het WK: a) geboren op grondgebied van een ander land; b) zijn biologische moeder of vader is geboren in een ander land; c) zijn opa of oma is geboren in een ander land; d) op grond van een bepaalde verblijfsduur in een ander land.

Het aantal spelers met dubbele nationaliteiten bij het WK in Brazilië is iets hoger dan bij het vorige toernooi in Zuid-Afrika. Toen beschikten 245 van de 736 spelers over meerdere paspoorten: ongeveer 33 procent. In 2010 vertegenwoordigden ze in Zuid-Afrika 72 landen. In 2014 ligt dat aantal iets hoger.

Tegelijkertijd levert de hoeveelheid landen waaruit spelers kunnen kiezen meer teleurstellingen op in landen die zij de rug toekeren. Brazilië smachtte dit WK naar een echte spits en bondscoach Scolari rekende al bijna op een jawoord van Costa na die twee oefenduels, ruim een jaar geleden. Een droom was uitgekomen, zei de voetballer na zijn debuut in het kanariegeel van de Brazilianen. Nu wil Costa wereldkampioen worden met Spanje.

Daarmee maakte hij het er niet gemakkelijk op voor zichzelf. Scolari verweet Costa ondankbaar te zijn, omdat hij "zijn neus ophaalde voor wat de droom van miljoenen Brazilianen is".

Dit alles speelde zich af in een land waar zoveel kleuren en culturen geruisloos door elkaar leven en waarvan de president, Dilma Rousseff, de dochter van een Bulgaarse immigrant is. Een natie die het voetbal pas leerde ontdekken nadat Charles Miller in 1894 vanuit Engeland was teruggekeerd met een bal in zijn hand en de spelregels in zijn hoofd. Hij was een Braziliaan met Schotse wortels.

Bovendien staat Diego Costa er niet alleen voor. De gedachte dat voetballers uitkomen voor het land waar ze zijn geboren, is achterhaald. Ouderwets misschien wel.

Het Braziliaanse elftal trapt het WK af tegen twee landgenoten: de tot Kroaten genaturaliseerde Brazilianen Eduardo en Sammir. Duitsland - Ghana, op 21 juni, is óók de clash tussen de Berlijnse broers Jérôme (Duitsland) en Kevin-Prince Boateng (Ghana). En de VS zouden tegen Duitsland kunnen aantreden met vier internationals die in dat land geboren zijn.

'Verouderde blik'

Cultureel antropoloog Sinan Çankaya begrijpt de discussie over Diego Costa niet. "Op welke grond zou hij niet voor Spanje mogen kiezen? Moet hij er eerst vijftien jaar hebben gewoond? Dat is een verouderde blik op de ontwikkelingen in de wereld. De illusie van een voorheen 'pure' natiestaat voert daarbij de boventoon."

Volgens Simon Kuper, schrijver met de blik van een antropoloog, is het grote aantal dubbele nationaliteiten onder voetballers toe te schrijven aan de globalisering op allerlei gebieden. "En het voetbal is meer geglobaliseerd dan andere sectoren, terwijl het WK weer meer geglobaliseerd is dan andere voetbalcompetities."

Zo had driekwart van de Algerijnse WK-selectie zijn wieg staan in Frankrijk. Dankzij hun Algerijnse ouders kunnen spelers in Brazilië uitkomen voor de voormalige kolonie van Frankrijk.

Dit had het Noord-Afrikaanse land in 2009 al voorzien. Uitgerekend na een voorstel van de Algerijnse voetbalbond versoepelde de FIFA toen de regels rond het wisselen van voetbalnationaliteit. "Het is een kwestie van persoonlijke vrijheid", zei Mohammed Raouraoua, voorzitter van de Algerijnse bond. "Het is bovendien goed voor het niveau van het internationale voetbal, dat zal stijgen. De kwaliteit van de internationale competitie zal toenemen."

Dankzij de steun van andere Afrikaanse landen, die net als Algerije een grote vijver vol 'Europese' jeugdinternationals voor zich zagen, werd het voorstel op het FIFA-congres aangenomen. Sindsdien doet het er niet meer toe hoeveel jeugdwedstrijden en oefenduels iemand voor zijn land heeft gespeeld. Een voetballer legt zijn nationaliteit tegenwoordig vast met zijn eerste officiële wedstrijd, bijvoorbeeld tijdens het WK.

Ook geldt: wie eenmaal zijn verandering van voetbalnationaliteit bij de FIFA heeft bepleit, kan nooit meer voor zijn oude land uitkomen.

Volgens cijfers van de FIFA wisselden 174 voetballers sinds 2007 van nationaliteit. De Franse voetbalnationaliteit werd het vaakst ingeruild, niet toevallig voor de Algerijnse en de Senegalese. Veertig spelers die aan dit WK deelnemen, kwamen tijdens (jeugd-)interlands al eens voor een ander land uit.

Het patriottische wedijveren tussen landen op het WK is vervangen door een kosmopolitisch festival, zegt Kuper. "Dat zie je terug op het veld. De 22 spelers binnen de lijnen hebben vaak meer met elkaar gemeen dan met de mensen thuis. De spelers voelen zich kosmopoliet en voor hen is het WK veel minder een landenstrijd geworden en veel meer een feestje."

Çankaya onderschrijft de woorden van Kuper: "Voetballers zijn de ultieme wereldburgers."

Di Stefano en Puskas

De trend is niet vandaag ingezet. Alfredo Di Stefano kwam halverwege de vorige eeuw uit voor zijn geboorteland Argentinië, maar diende ook Colombia en Spanje. Ferenc Puskas, in 1954 bijna wereldkampioen met Hongarije, droeg later ook het shirt van de Spaanse ploeg - een direct gevolg van de verstoorde band met zijn vaderland en zijn clubverband bij Real Madrid.

Topscorer Eusébio schoot Portugal naar de derde plaats op het WK van 1966. Nooit meer zou de kolonisator van zijn moederland Mozambique zo ver komen op een wereldkampioenschap. De wortels van de Franse kampioensploeg van 1998 reikten tot in Algerije, Ghana, Guadeloupe, Polen en Armenië.

De Eusébio's en Di Stefano's van nu zijn meestal nog kinderen als het beloofde land naar hun hand dingt, omdat clubs liever nog betaalbare jeugdspelers scouten.

De Amerikaanse bondscoach Jürgen Klinsmann sprak drie jaar geleden van een "internationale jacht" op spelers met meerdere nationaliteiten. En de Duitser zei meteen dat hij er net zo hard aan meedeed, door op talentvolle landgenoten met een Amerikaans paspoort in te praten. Zijn voorspelling dat het de komende jaren alleen maar erger zou worden met die jacht, is uitgekomen.

De stambomen van de beste spelers worden zonder enige schaamte uitgekamd. Ook door de spelers zelf, om de carrière een duw in de goede richting te geven. Zuid-Amerikaanse voetballers gaan met hun zaakwaarnemers massaal na of ze via hun Italiaanse voorouders - of zelfs via hun vrouw - voor een Italiaans paspoort in aanmerking komen. Dat is, vanwege de soepele regelgeving in Italië voor het uitdelen van paspoorten aan geëmigreerde nazaten, sneller verkregen dan in andere West-Europese landen. En heel gewild bovendien. Met een EU-paspoort op zak stijgt de marktwaarde van een voetballer.

Bijna honderd spelers nemen op het WK een aparte statistiek voor hun rekening: zij komen bij het WK uit voor een ander land dan het land waarin ze geboren zijn. Dat is niet zo vreemd, meent cultureel antropoloog Çankaya. "Per definitie laten kosmopolieten, wat de meeste voetballers zijn, zich niet makkelijk opslokken door de natiestaat."

Tuttifrutti

Wie kan dan de lokroep weerstaan als zijn nieuwe thuisland aan hem begint te trekken? Lionel Messi wel. De Argentijn groeide grotendeels op bij Barcelona in Spanje, maar was resoluut toen de Spaanse voetbalbond hem probeerde over te halen om voor de nationale ploeg te kiezen. "Nee, dank je", zei hij droog tegen de bondscoach van het Spaanse elftal voor min-16-jarigen die hem uitnodigde voor een interland. Zijn hart ligt in Argentinië.

De tuttifrutti aan paspoorten die voetballers met zich meedragen zal in de toekomst alleen maar een verdere vlucht nemen, voorspelt Çankaya. Hij ziet de trend bij Europese topclubs, die talentvolle voetballers op steeds jongere leeftijd uit alle hoeken van de wereld naar hun jeugdopleidingen halen, als katalysator van die ontwikkeling.

Çankaya: "Die jongens groeien op in West-Europa, zijn vaak geboren op een andere continent en leven tijdens hun carrière in misschien wel drie verschillende landen. Met welk land moeten zij zich dan straks verbonden voelen?"

DRIE MARKANTE 'SHIFTERS'

Steven Beitashour Iran

Een Amerikaan in de Iraanse WK-selectie? Het kan, bewijst Steven Beita- shour (27). De rechtsback is geboren in de Amerikaanse stad San José, waar hij opgroeide in een Iraans gezin. Zijn vader emigreerde in de jaren 60 als student naar Amerika.

VS-bondscoach Jürgen Klinsmann en zijn collega bij Iran, Carlos Queiroz, wilden de verdediger van Vancouver Whitecaps bij zijn ploeg halen. Queiroz won. Beitashour debuteerde een week na het historische telefoongesprek tussen Barack Obama en de Iraanse president Rouhani, het eerste directe contact tussen de leiders van beide landen sinds 1979. Tijdens het oefenduel met Thailand in Teheran, begin oktober, scandeerden ruim 20.000 supporters Beitashours naam.

Victor Moses

Nigeria

Victor Moses (23) kwam uit voor alle mogelijke jeugdelftallen van Engeland, maar speelde nooit in het hoogste elftal. In 2011 debuteerde hij voor zijn geboorteland Nigeria. Het verhaal achter de dubbele nationaliteit van de Liverpool-winger is tragisch. In november 2002 voetbalde de 11-jarige Moses met zijn zelfgemaakte bal in de straten van de Nigeriaanse stad Kaduna. Even verderop werden op datzelfde moment zijn ouders vermoord in hun huis, nadat in de stad rellen tussen moslims en christenen waren uitgebroken. Zijn oom plukte de jonge Victor van straat en zette hem een week later op het vliegtuig naar Engeland. Daar groeide hij op in een Zuid-Londens pleeggezin. Moses werd in 2013 verkozen tot beste speler van de Africa Cup.

Gonzalo Higuaín

Argentinië

Van alle Argentijnse voetballers heeft Gonzalo Hi- guaín (26) de opmerkelijkste wortels. De spits is geboren in Brest en heeft als eer- ste nationaliteit de Franse. Zijn Argentijnse ouders woonden in de Bretonse stad toen vader Jor- ge daar voetbalde. Tien maanden na Gonzalo's geboorte verhuisde het gezin terug naar Argentinië. Dat Higuaín geen woord Frans spreekt, weerhield de Franse bondscoach Domenech er niet van om het toptalent van River Plate in 2006 op te roepen voor een interland. Higuaín sloeg de uitnodiging af. "Ik wil nu geen snel besluit nemen waarvan ik la- ter spijt krijg", zei hij. Een jaar la- ter koos hij voor het land van zijn ouders. "Het is een keuze vanuit mijn hart", zei Higuaín. "Ik kan me niet voorstellen voor een ander land dan Argentinië te spelen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234