Zaterdag 21/05/2022

De ultieme klopjacht op Dokter Dood

Simon Wiesenthalcentrum sluit zijn netten rond de morbide nazikamparts Aribert Heim

Aribert Heim is 94 jaar oud en al 45 jaar op de vlucht voor het gerecht. Met Operatie Laatste Kans hoopt het Simon Wiesenthalcentrum hem alsnog in de kraag te vatten. De lugubere kamparts Dokter Dood, is een van de laatste én meest gezochte nazi-oorlogscriminelen ter wereld. DOOR LODE DELPUTTE

JERUZALEM l In het concentratiekamp Mauthausen deed Heim destijds gruwelijke experimenten op menselijke proefkonijnen.

'De tips die we krijgen, wijzen allemaal richting Argentinië', zegt nazijager Efraim Zuroff.

Voor het Wiesenthalcentrum is het een strijd tegen de klok. Als het centrum nog voortvluchtige nazi's wil vinden, dan moet het nu gebeuren. Onvermijdelijk zijn de kopstukken van toen vandaag hoogbejaard en dreigen ze de pijp aan Maarten te geven.

Met de Operatie Laatste Kans, die in 2002 in de Baltische staten gelanceerd werd en intussen is uitgebreid naar andere Europese landen en Zuid-Amerika, hoopt Efraim Zuroff, de Joods-Newyorkse professor die Simon Wiesenthal opvolgde als boegbeeld van de gelijknamige stichting, met name dat ene heerschap nog te vinden: Aribert Heim, een arts die gruwelijke experimenten uitvoerde op de gevangenen in het werkkamp Mauthausen, vlakbij Linz, in zijn vaderland Oostenrijk.

Heim staat nummer twee op de Most Wanted-lijst van het Wiesenthalcentrum. Alleen zijn landgenoot Alois Brunner, rechterhand van de begin jaren zestig door Wiesenthal in Argentinië teruggevonden Adolf Eichmann en verantwoordelijk voor de vergassingsdood van minstens 128.000 Joden, gaat Heim voor.

Brunner, die 14 jaar geleden het laatst gesignaleerd werd in Syrië, bestond het eind de jaren tachtig nog om een journalist van de Oostenrijkse Krone Zeitung op het hart te drukken dat hij "blij mocht zijn dat ik (Brunner, LD) het mooie Wenen voor u jodenvrij gemaakt heb". Volgens nooit bevestigde geruchten zou Brunner in 1996 overleden zijn.

Als Aribert Heim nog leeft, wat Zuroff vermoedt, dan waarschijnlijk in het Argentijns-Chileense grensgebied, in de buurt van het mondaine skioord San Carlos de Bariloche, op de oostflank van het Andesgebergte. Daar, in Bariloche, heeft Heim verwanten. En in het Chileense Puerto Montt, niet zo ver daarvandaan, woont een dochter van hem.

"We zeggen niet dat hij in Chili of Argentinië woont," zegt Zuroff, daarover gebeld in Jeruzalem. "Maar de tips die we krijgen, wijzen wel nadrukkelijk naar die regio. Niet alle informatie die we krijgen is natuurlijk bruikbaar, en er zitten altijd wel fantaisistische dingen tussen, maar toch. Maar alle pogingen om Heims dochter te interviewen, zijn helaas mislukt. De vrouw weigert te spreken, en kan daar om redenen die ik niet begrijp kennelijk ook niet toe verplicht worden."

Een speld in een hooiberg dan, de zoektocht? Niet als we de eerdere resultaten van Operatie Laatste Kans onder de loep nemen. Het voorbije jaar zijn liefst 21 naziverantwoordelijken nog veroordeeld geraakt, vijf keer zoveel als een jaar eerder. Bovendien zijn recentelijk 63 nieuwe onderzoeken geopend naar nazikopstukken. De Laatste Kans is met andere woorden nog niet verkeken.

Het Wiesenthalcentrum blies de zoektocht naar Heim vorig jaar nieuw leven in, even voor in Frankrijk het boek Ni oubli, ni pardon (Grasset, 2007) op de markt kwam. In dat autobiografische verhaal legt de Israëlische luchtmachtkolonel en specialist geheime missies Danny Baz uit hoe hij Doktor Tod begin jaren 80 in de Amerikaanse staat California getraceerd had. Baz zou hem daar met een door rijke mecenassen gesteunde clandestiene militie, de zogenaamde Uil ('Owl'), hebben omgebracht. Zijn prooi gaf de Uil als codenaam Rat mee.

"Zoals de meeste mensen," zei Baz in november in een exclusief interview met Le Figaro, "kende ik de naam Heim niet. Ik kende wel Josef Mengele, de dokter van Auschwitz-Birkenau. Toen ik de documentatie over Heim las, was de zaak duidelijk voor mij. Hij moest dood." Zo straf- en veroordeelbaar is Baz uiteraard voor die moord, dat hij een half clandestien leven leidt.

Maar volgens Zuroff is Baz' verhaal je reinste onzin, reden waarom het niet eens in het Hebreeuws gepubliceerd werd. "Hij heeft het geschreven omdat wij de zoektocht naar Heim geïntensifieerd hebben. Want waarom heeft hij zijn verhaal anders niet eerder gedaan? Wat Baz schrijft, zijn leugens."

Uit vele elementen blijkt dan ook dat Heim na 1982 nog in leven was. De Oostenrijkse autoriteiten loven sinds begin vorig jaar een som van 50.000 euro uit voor wie hen op het goede spoor kan brengen. Ook de Duitse politie, die in 2004 een rijkgespijsde Berlijnse bankrekening op Heims naam terugvond, is officieel nog steeds naar hem op zoek, met een bedrag van 130.000 euro voor wie informatie aanreikt die tot Heims aanhouding en veroordeling leidt.

Ook in Spanje, in de onder dictator Franco gretig door voortvluchtige nazi's opgezochte buurt van Alicante, werd dokter Heim tot enkele jaren geleden vermoed. Verwanten zouden daar tot 2003 nog geld aan hem hebben kunnen overmaken. Op gezette tijden doken getuigenissen op van mensen die hem daar tegen het lijf meenden te zijn gelopen, herkenbaar aan het V-achtige litteken dat hij aan de rechterkant van zijn mond meedraagt.

Maar wie is Heim eigenlijk? De voormalige Waffen SS'er werd in 1914 in het Stiermarkse Bad Radkersburg geboren. De man, die in zijn jeugd ijsschaatser en hockeyspeler was bij het Oostenrijkse nationaal team, werd in 1941 als pas afgestudeerd arts in Mauthausen geposteerd. In dat kamp werden niet alleen de joden, maar alle door de nazi's geviseerde groepen als slaven in de oorlogsindustrie aan het werk gedwongen.

Onder Aribert Heim groeide het kamp ook tot een medisch experimentarium uit, een oord waar mensen van inferieur bevonden rassen of gezindheden op het altaar van de Arische wetenschap geofferd werden.

Dokter Heim 'behandelde' onder meer Francisco Ginara, Florentino García, Joaquín Capell en vele andere Spaanse Republikeinen. Omdat Heim en zijn collega-wetenschappers aan een programma werkten ter ontwerp van een anesthesiërende pijnstiller, wou hij de diepere dynamieken van het pijngevoel en het uithoudingsvermogen van het organisme doorgronden. Mensen werden daarbij gereduceerd tot de status van proefkonijnen. Heim liet zijn slachtoffers op een operatietafel vastbinden, stelde hen met een volstrekt perverse zin voor wellevendheid op hun gemak - "weest u niet ongerust, dit duurt maar even" - en begon het Grote Slachten, een Zeiss-chronometer in de hand om vast te stellen hoe lang het proefobject erover deed om te sterven, en hoe spastisch en luidkeels die doodstrijd wel verliep.

Zodoende kregen de drie Spanjaarden van Heim benzeen in het hart of de longen geïnjecteerd, werd bij anderen zonder de geringste vorm van narcose pakweg de appendix verwijderd, of nog, ledematen geamputeerd. Het gruwelijkste verhaal is dat van twee joodse mannen, respectievelijk 18 en 20. Nadat ze vastgekluisterd waren, kraakte hij hun borstkas open. Toen ze doodgebloed waren, werd hun hoofd van de romp verwijderd.

Heim had voor slachtoffers met een stevig gebit gekozen, omdat hij na het afkoken van het vlees de schedels recupereerde en schedels met rotte tanden zo slecht stonden. Eén van de joodse hoofden kwam als presse-papier op Heims eigen bureau te staan, het andere schonk hij als trofee aan een bevriend nazi.

Officieel was Mauthausen geen vernietigingskamp, maar moord was er de normaalste zaak van de wereld. Van de naar schatting 200.000 mensen die er gevangen zaten, kwam de helft er niet levend buiten.

Toen het Derde Rijk in de lente van 1945 was ingestort, werd Heim door de Amerikaanse soldaten als krijgsgevangene aangehouden. Om redenen die nog steeds onduidelijk zijn, maar mogelijk verband houden met de intussen nochtans goed gedocumenteerde pogingen van zowel Amerikanen als Sovjets om naziwetenschappers voor zichzelf in dienst te nemen, werd Heim na korte tijd vrijgelaten.

Niet dat de Amerikanen niet wisten wat Heim op zijn kerfstok had. Van kampcommandant Frank Ziereis, die in het plunje van een gevangene was proberen te ontsnappen maar door voormalige slachtoffers herkend werd, kregen ze in detail te horen wat zich in Mauthausen allemaal had afgespeeld.

Maar goed. Alsof er niets gebeurd is, kan Heim na de oorlog als gynaecoloog aan de slag. Hij doet dat in het chique kuuroord Baden-Baden, waar hij keurig geld verdient. Aan de discrete charmes van het burgerleven, genre Schwarzwaldklinik, komt echter een eind in 1962. Het is de tijd van Eichmann in Jerusalem, van Hannah Arendts verslagen in de New York Times en van het ontwakende bewustzijn dat veel nazi's zich ongestoord onder het volk bevinden. De Oostenrijkse politie vaardigt een arrestatiebevel tegen Heim uit, de man verdwijnt uit het officiële leven. Valse paspoorten, meerdere identiteiten, Spanje, Zuid-Amerika - vooral Argentinië dan, waar Mussolini - en Francobewonderaar Juan Perón met dank aan Evita, het Vaticaan en het geritsel in het Zürichse hotel Baur au Lac heel wat nazi's heen weet te sluizen.

Buenos Aires is Washington of Moskou niet, maar grootmachtige ambities zijn het Argentijnse bestel nooit vreemd geweest. Meer nog, zowel in Argentinië als in buurland Chili hebben de latere militaire junta's en gruwelregimes de mosterd gehaald waar ze zat: bij de nazi's. De Alpentaferelen uit Beieren en Tirol, met lieflijke chalets en Stübchen in berg en dal, vonden hun echo in Bariloche en wijde omtrek.

Een en ander maakt dat de opeenvolgende Argentijnse regeringen nazijagers als Wiesenthal of de Mossad wel noodgedwongen oogluikend lieten begaan, maar hun nooit ofte nimmer hun actieve medewerking verleenden. Maar, zo maakt het Wiesenthalcentrum zich sterk, die bladzijde is omgeslagen.

"De tijd dat de Argentijnse autoriteiten op zijn zachtst gezegd een dubbelzinnige houding in dit dossier aannamen, is gelukkig voorbij. Deze regering (die van Néstor Kirchner en zijn sinds kort diens echtgenote Cristina Fernández, ld) heeft zich zeer coöperatief opgesteld. Minister van Binnenlandse Zaken Aníbal Fernández verleent ons zijn absolute steun", zegt, daarover gebeld, Dalila Herbst van het Wiesenthalcentrum in Buenos Aires.

De herlancering van de zaak-Heim in november, heeft al aardig wat tips opgeleverd, bevestigt Herbst. Of Heim volgens haar ooit gevat zal worden? "We moeten het hopen, de tijd dringt. Maar ik denk dat we een kans maken. De val waar oorlogsmisdadigers intrappen, is hun eigenwaan. Ze denken dat ze ongenaakbaar zijn. Maar hebben we in het begin van de jaren '90 Erich Priebke (een SS'er die in 1944 bij de moord op meer dan 300 Italiaanse burgers in de Ardeatine-grotten betrokken was) niet gevat? Hij zit nu in Rome in de cel. Ook in de zaak-Heim willen we dat gerechtigheid geschiedt."

Kamparts Aribert Heim liet zijn slachtoffers op een operatietafel vastbinden, stelde hen met perverse zin voor wellevendheid op hun gemak en begon met het Grote Slachten. Met de Zeiss-chronometer in de hand stelde hij vast hoelang het proefobject erover deed om te sterven

Dalila Herbst (Simon Wiesenthalcentrum):

De val waar oorlogsmisdadi- gers intrappen, is hun eigenwaan. Ze denken dat ze ongenaakbaar zijn

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234