Maandag 23/05/2022

De uitvreter (1911) — Nescio

'Behalve den man, die de Sarphatistraat de mooiste plek van Europa vond, heb ik nooit een wonderlijker kerel gekend dan den uitvreter.' Zie daar de befaamde beginzin van misschien wel mijn favoriete verhaal uit de Nederlandstalige literatuur, 'De uitvreter', voor het eerst verschenen in tijdschrift De Gids in 1911 en geschreven door iemand die zich Nescio noemde. Wie er schuilging achter dit pseudoniem, was een kwestie die aanvankelijk tot nogal wat gissingen leidde. Het duurde tot 1933 eer de onbekende J.H.F. Grönloh in het 'Voorbericht van den tweeden druk' van zijn bundel Dichtertje. De uitvreter. Titaantjes zijn ware identiteit tot onthulling bracht.

De man dan weer die zo buitenissig dweepte met de Sarphatistraat, was zonneklaar Frederik Van Eeden, die zich in een recensie van Een liefde van Lodewijk Van Deyssel herinnerde genoemde straat ooit de mooiste, niet van Europa, maar van Amsterdam te hebben gevonden.

Maar wie was de uitvreter? Wie heeft model gestaan voor Japi ('Z'n achternaam heb ik nooit geweten'), deze aanbiddelijke, leenzuchtige leegloper die je weliswaar 'in je bed vond liggen met zijn vuile schoenen, als je 's avonds laat thuis kwam', maar die zich al bij al alleen écht thuis leek te voelen 'aan den waterkant'?

In 1959, twee jaar voor zijn dood, was Nescio tegen interviewer Nol Gregoor formeel: de uitvreter kwam 'geheel voor rekening' van zijn fantasie, een 'onthulling', voegt Gregoor hieraan toe, 'waar ik nog steeds verwonderd over ben'.

In 1971 wijst Enno Endt op het feit dat zijn vader, eertijds een schoolgenoot van Grönloh, ene Tom Schilperoort ooit om vergeving vroeg omdat hij hem gebruikt had als model voor de veelzeggend genaamde Lex Leenaerts in zijn verhaaltje 'Veiling' uit 1908.

Was deze Schilperoort ook een bekende van Grönloh? Hij droeg in elk geval, net als de uitvreter, 'gele schoenen', leende à volonté boeken die hij vervolgens 'verloor' en mocht gaarne, eveneens zoals ook Japi zelf, 'een komiek liedje' ten gehore brengen. Tja.

Nog in '71 publiceren Eelke de Jong en K. Schippers een stuk waarin het 'niet onwaarschijnlijk' wordt geacht dat Japi gebaseerd is op 'een zonderling' die Arie Rezelman heette, 'een boom van een kerel, die met een reusachtige bijl wortels van stammen kloofde en met dat brandhout langs de deur ging. (...) Het was een man die van de wind leek te leven.'

In een reactie hierop omschreef Jacques Gans genaamde Rezelman op zijn beurt als een 'eenzelvige, duistere figuur', een 'goedmoedige excentriek' en een 'enigszins raadselachtige man' die als bijnaam 'malle Arie' droeg. Gans heeft dan ook een punt als hij wijst op de wereldwijsheid, de intelligentie en het gevoel voor humor van de uitvreter - kwaliteiten die 'malle Arie' nu niet meteen in overvloed leek te bezitten.

Was de figuur van de uitvreter dan misschien geïnspireerd op 'de fransoos' die Grönloh, getuige de in 2010 gepubliceerde Brieven uit Veere, in 1908 tijdens een vakantie ontmoette en met wie hij urenlang over de nachtelijke zee uitkeek, gezeten aan de waterkant? Of is de waarheid harder dan iemand ooit kon vermoeden, en 'ontleende' Nescio zijn personage niet aan de werkelijkheid, noch aan zijn eigen 'fantasie', maar wel aan het werk van zijn tijdgenoot Tjebbo Fran-ken? Begin 2013 bracht Sander Bink van de cultuurblog Rond 1900 aan het licht, immers, dat Franken enkele jaren voordat Nescio zijn uitvreter ter wereld bracht al een verhaal schreef, 'Bohe-mien', waarin de hoofdfiguur 'Jaapie' heet en als een reisluchtig 'dichtertje' gekenschetst wordt. Bink heeft het desbetreffend over 'een curieus toeval'.

Ach, wat doet het er ook toe? Laten we besluiten met Japi's laatste woorden, gericht tot de wachter die hem te laat in de gaten kreeg toen hij op 'een zomermorgen om half vijf, toen de zon prachtig opkwam', van de Waalbrug stapte: 'Maak je niet druk, ouwe jongen'.

---

IDENTIKIT

Japi

gebaseerd op: Tom Schilperoort, of misschien Arie Rezelman, misschien 'de fransoos' of nog iemand anders. Of op helemaal niemand.

Leeftijd

wordt niet vermeld, maar Japi is nadrukkelijk jong.

Kenmerken

Excentriek en veranderlijk. Draagt nu eens gele schoenen en een zalmkleurige jas, heeft dan weer 'een paar rooie pluchen pantoffels aan zijn voeten'. Is dikwijls doorweekt van de regen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234