Zaterdag 10/12/2022

De troost van het woord, de redding door muziek

Leonard Nolens en Anna Enquist zijn sinds vrijdag op tournee door Vlaanderen. Ze lezen poëzie, proza en dagboekfragmenten voor en worden passend begeleid door pianist Luc Devos. Geschiedenis en afkomst, kinderen, klassieke muziek, liefde - Enquist en Nolens hebben nogal wat gemeen.Hoe verschillend hun toon en stijl ook mogen zijn, de avond baadt in somberte, melancholie en tragiek. Niet echt om vrolijk van te worden; wel erg indrukwekkend.

De Geletterde Mensen-tournee van Leonard Nolens en Anna Enquist ging vrijdagavond in Hasselt in première voor enkele honderden toeschouwers. Zaterdag in Willebroek, de tweede halte, was de opkomst geringer: goed zestig mensen, die plaats dienden te nemen op een voor de gelegenheid opgetimmerde tribune in de gemeentelijke feestzaal. Dat klinkt onheilspellend, maar was het niet. Door de tribune werd de zaal verkleind: zo was er geen gevaar voor galmende klanken in een holle ruimte; bovendien kreeg de sfeer er iets intiems door. Het publiek was vol aandacht, luisterde ademloos en beloonde de drie kunstenaars na afloop met een langdurig applaus. Tussendoor waren er zelfs open doekjes.

Maar Vlaanderen blijft onveranderd Vlaanderen: in hetzelfde gebouw vond uitgerekend die avond een carnavalsfeest plaats, waardoor er, zij het flauwtjes en bij vlagen, hoempapa-muziek doordrong - helemaal anders dan de Chopin, Schubert en Bach, waarmee Luk Devos de twee dichters begeleidde. Twee dichters in wier oeuvre uitgerekend verstilling en eenzaamheid zo'n belangrijke plaats bekleden. Heel even kreeg de avond een licht surrealistisch, Ensoriaans tintje. Gelukkig verstoorde het feestgedruis de concentratie niet en hield de fanfare zich vrij snel gedeisd.

Voor deze aflevering van Geletterde Mensen ontwierp Jan Vanriet een sober decor met vier borstbeelden op hoge sokkels, twee lezenaars en één piano. De al even sobere belichting varieert van rood over blauw naar grijs, afhankelijk van de stemming of het onderwerp van het gedicht - liefde, melancholie, dood.

Nadat Anna Enquist het onderwerp 'muziek' had aangesneden met fragmenten uit haar tweede roman Het geheim (1997) - een boek over een concertpianiste - en Leonard Nolens enkele gedichten had voorgelezen waarin afkomst, kindertijd en, jawel, muziek belangrijke thema's zijn, werd de sfeer langzamerhand melancholisch en somber. De herinnering, het ambigue terugverlangen naar de kindertijd, de doelloosheid van het nu. Nolens in 'Nostalgie': "Wij zijn er, en wij moeten ons verspillen aan elkaar / Gespiegeld, bloot en broos, verkleind van mens tot men."

Overheersten bij Nolens nog het paradoxale, het ambivalente en de verscheurende keuze tussen ik en de anderen, tussen thuis en wereld, dan dompelde Enquist de toehoorders resoluut onder in een wereld van pijn, donkerte en zwartgalligheid, waarin zelfs de taal nauwelijks redding biedt. Een gedicht over een pianist(!) uit Jachtscènes (1993): "hij maakt van taal een / grafsteen voor hetgeen hij zo gelukkig heeft gehoord."

Na de pauze krijgt eerst Nolens ruim baan voor een ononderbroken reeks van een twaalftal indrukwekkende liefdesgedichten, vol van liefde en erotiek, laverend tussen kinderlijke onschuld, de vreugde van het vlees en de tragiek van de liefde. Met het eeuwige dilemma: eenzaamheid of liefde, of: eenzaamheid én liefde. "Ja, ik was liever alleen / En sereen, soeverein. / Maar ik ben niet vrij. / Ik blijf je noodzaak, blijf / Je prul, je god , je vod." (uit: 'Soeverein'). De reeks culmineert in het prachtige, schrijnende gedicht 'Op een kier': "Laat mij van iemand zijn, maar ook niet zo volstrekt / Dat ik verdwijn, in haar, in hem of weg moet gaan / Omdat geen mens mijn menselijk gewicht kan tillen."

Enquist lost hem vervolgens af met een aantal gedichten waarin kinderen centraal staan, maar wederom is het poëzie waarin samenzijn en vreugde overschaduwd worden door afscheid, verdriet en lijden. Kinderen en ouders zijn verbonden met elkaar, maar gedoemd om hun eigen weg te gaan. Wat is erger dan afscheid nemen van de kinderen? De dood. En wat is er nog erger? De vroegtijdige dood. In een schrijnend vers met schokkende beelden schrijft Enquist:

"- Het kind dat mij verlaat voor ik het ken, / sculptuur van bloed, nog zonder huid. Die pijn houdt door de jaren heen schokkend / en rauw zijn versheid: wind die niet wil / gaan liggen, schip dat maar niet vergaat."

Bij Enquist tikt de tijd genadeloos, is de wereld ongenaakbaar hard. Leven is verlies en afscheid. Haar poëzie is kraakhelder, haar taal koel en karig. Niet toevallig spelen ijs en steen zo'n prominente rol in haar schijnbaar heldere en eenvoudige poëzie.

Hoewel Nolens ontegensprekelijk een verwante ziel is, is zijn poëzie ronder, zijn beeldspraak rijker en vaak gedurfder, retorischer ook. Nolens versus Enquist: is het hart tegen hard?

Als u uit bent op een luchtig avond zorgeloos amusement, dan bent u bij Nolens & Enquist aan het verkeerde adres. Wees voorbereid op twee uur melancholie, zwaarmoedigheid en wanhoop, maar ook op de kleine vreugden van het bestaan, de heilzame werking van muziek en vooral de troost die het woord kan bieden. Niet toevallig bulkt het slotgedicht van Anna Enquist van de onstuitbare levensdrift en sluit Leonard Nolens af met een schier eindeloze opsomming van hoeveel banale werkelijkheid achter de sublieme woorden schuilgaat. Ten slotte wint het leven, wint de taal.

Het was een uitputtend mooie avond.

Eric Rinckhout

De poëzie van Leonard Nolens is gebundeld in één deel Hart tegen hart. Gedichten 1975-1996, uitgegeven bij Querido. Het werk van Anna Enquist wordt gepubliceerd door De Arbeiderspers.

De tournee Geletterde Mensen is op 17/2 in de Minnepoort, Leuven (016/22.21.13), 19/2 in Theater Teater, Mechelen (015/20.37.80), 20/2 in De Werf, Aalst (053/73.28.12), 24/2 in CC Berchem (03/286.88.25), 25/2 in de Velinx, Tongeren (012/39.38.00), 26/2 in Vooruit, Gent (09/267.28.28), 27/2 in 't Papeblok, Tervuren (02/768.03.00), 28/2 in De Bogaard, Sint-Truiden (011/69.39.90) en 4/3 in het Paleis voor Schone Kunsten, Brussel (02/507.82.00).

Inlichtingen: 03/272.40.41

Nolens versus Enquist: hart tegen hard?

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234