Donderdag 29/10/2020

De tovenaar van Venetië

Titiaan was in de zestiende eeuw zo geliefd dat zijn werk over heel Europa verspreid raakte. Daarom is de grote retrospectieve van zijn werk in Rome een buitenkansje om grondig kennis te maken met alle facetten van zijn oeuvre. Karl van den Broeck

De wereld van de megatentoonstellingen kent geen grenzen. Zo kunt u nog tot 4 juni in het Chiostro del Bramante (vlak bij Piazza Navona) een grote Brueghel-tentoonstelling bezoeken. Die brengt schilderijen bijeen van de Brueghel-clan die normaal verspreid zijn over Wenen, Madrid en andere Europese kunststeden. Aangezien er in België niet zo gek veel Brueghels hangen, is dit een unieke gelegenheid.

Maar wie naar Italië gaat, wil toch vooral Italiaanse kunst bewonderen. De schilderijen van Titiaan, bijvoorbeeld. Ook zijn oeuvre is verspreid geraakt over de hele wereld. De retrospectieve in de Scuderie del Quirinale (die nog tot 16 juni loopt) is dan ook zonder meer uniek te noemen. Voor het eerst worden 39 topwerken van de meester uit Venetië samengebracht op één plek. Schrik niet wanneer u plots een déjà vu krijgt wanneer u voor een schilderij staat dat u voordien al in... Antwerpen zag. Het KMSKA leende inderdaad het topwerk Jacopo Pesaro, bisschop van Paphos, door paus Alexander VI Borgia voorgesteld aan de heilige Petrus uit voor deze expo.

Wonderkind

Tiziano Vecelli werd in 1490 geboren in Pieve di Cadore. Toen hij negen was, werd met zijn oudere broer naar Venetië gestuurd om er bij zijn oom te gaan wonen. Hij ging in de leer bij Giorgione en tegen 1510 werd hij al beschouwd als de grote belofte van de stad. Hij mocht meteen de fresco's maken voor de Sint-Antoniusschool in Padua.

Vooral zijn wereldse schilderijen, meestal sublieme portretten, vielen in de smaak van de adel en de burgerij. Zijn vroege religieuze werken, en dan vooral de Maria Hemelvaart die hij maakte voor de Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari (waar hij in 1576 begraven zou worden), maakten hem tot een echte vedette. Na de plundering van Rome in 1527 werd hij benoemd tot eerste schilder van keizer Karel V. Dat zette ook de deuren van andere Europese paleizen voor hem open.

Grillige lichtinvallen

De 39 werken zijn chronologisch gerangschikt, al is het zelfportret van de 75-jarige Titiaan de blikvanger in de eerste zaal. Daarin valt meteen op hoe hij het realisme kan verdiepen en zijn model - zichzelf dus - ook helemaal psychologisch kan doorgronden. Het contrast met het overweldigende Martelaarschap van de heilige Laurens uit de Santa Maria Assunta-kerk in Venetië kan niet groter zijn. Het is een tour de force die de toeschouwer met verstomming slaat.

Daarna komen een hele reeks vroege werken, vooral religieuze. De levendige kleuren en de subtiele sfumatotechniek waarbij de omtrekken wazig worden gemaakt, spreken meteen aan. Je begrijpt perfect waarom de talentrijke leerling-schilder zijn vakgenoten met verstomming sloeg. Madonna met kind uit Bergamo schilderde toen hij nog geen twintig was. Hoe ver Titiaan zijn tijd vooruit was, blijkt uit de Annunciatie uit de Chiesa di San Salvador: de schetsmatige aanpak en de grillige lichtinvallen zouden pas 300 jaar later opnieuw worden toegepast.

De meeste bezoekers komen ongetwijfeld voor de bekende portretten van Titiaan. Die zijn ook stuk voor stuk adembenemend. Bij La bella spat het schildersplezier en de sensualiteit van het doek. Portret van Karel V met hond toont een keizer die op het punt staat de hele wereld te veroveren. Uitdagend, kerngezond. Ranuccio Farnese (uit Washington) is zo mogelijk nog mooier.

Het concert is als een still uit een film, waarbij een klavecimbelspeler op de schouder wordt getikt en zijn spel onderbreekt. Het geeft het doek een dreigende, ingehouden spanning. Titiaan schilderde ook schitterende naakten, telkens in een religieuze of mythologische context: Maria Magdalena uit Firenze en Danae uit Napels zijn topstukken op deze expo.

Hoe ouder Titiaan werd, hoe eigenzinniger zijn werk. Schrijfster Iris Murdoch noemde Het villen van Marsyas uit Kromeríž (1570-'76) het belangrijkste schilderij in de westerse canon. De hoogbejaarde Titiaan was onrustiger dan ooit. De gruwelijke scène is haast intiem en mist elke pathos. Het werkt lijkt de vernieuwing van de 19de en 20ste eeuw aan te kondigen.

Toen Rubens stierf, had hij drie originele Titiaans in zijn bezit. De Venetiaanse grootmeester was ook van kapitaal belang voor schilders als Rembrandt en Turner. Zelf zou hij maar drie kleuren nodig gehad heben - wit, zwart en rood - om al het licht van de wereld te kunnen vatten. De tentoonstelling in Rome doet eer aan zijn grootheid zonder de bezoeker te overdonderen. Merita una deviazione.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234